संजय उवाच । (१।१)

ततः परानीकभिदं व्यूहम् अप्रतिमं परैः । (१।२)

समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम् ॥ (१।३)

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च । (२।१)

वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (२।२)

वेपमान इव क्रोधाद् युद्धशौण्डः परंतपः । (३।१)

पतिव्यूह्य महातेजा यथावद् भरतर्षभ ॥ (३।२)

व्यधमत् पाण्डवीं सेनाम् आसुरीं मघवान् इव । (४।१)

युधिष्ठिरं चाभिभवन्न् अपसव्यं चकार ह ॥ (४।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (५।१)

कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् । (५।२)

धृष्टद्युम्नमुखान् वीरान् भीमसेनाभिरक्षितान् ॥ (५।३)

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय । (६।१)

प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः ॥ (६।२)

कथं पाण्डुसुताश् चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान् । (७।१)

कथं चैतन् महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम् ॥ (७।२)

क्व च बीभत्सुर् अभवद् यत् कर्णो ऽयाद् युधिष्ठिरम् । (८।१)

को ह्य् अर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तो ऽभ्येतुं युधिष्ठिरम् ॥ (८।२)

सर्वभूतानि यो ह्य् एकः खाण्डवे जितवान् पुरा । (९।१)

कस् तम् अन्यत्र राधेयात् प्रतियुध्येज् जिजीविषुः ॥ (९।२)

संजय उवाच । (१०।१)

शृणु व्यूहस्य रचनाम् अर्जुनश् च यथा गतः । (१०।२)

परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश् चाभवद् यथा ॥ (१०।३)

कृपः शारद्वतो राजन् मागधश् च तरस्विनः । (११।१)

सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः ॥ (११।२)

तेषां प्रपक्षे शकुनिर् उलूकश् च महारथः । (१२।१)

सादिभिर् विमलप्रासैस् तवानीकम् अरक्षताम् ॥ (१२।२)

गान्धारिभिर् असंभ्रान्तैः पार्वतीयैश् च दुर्जयैः । (१३।१)

शलभानाम् इव व्रातैः पिशाचैर् इव दुर्दृशैः ॥ (१३।२)

चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि रथानाम् अनिवर्तिनाम् । (१४।१)

संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वम् अपालयन् ॥ (१४।२)

समुच्चितास् तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः । (१५।१)

तेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश् च यवनैः सह ॥ (१५।२)

निदेशात् सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः । (१६।१)

आह्वयन्तो ऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम् ॥ (१६।२)

मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितः । (१७।१)

चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन् ध्वजिनीमुखम् ॥ (१७।२)

रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः । (१८।१)

वाहिनीप्रमुखं वीरः सम्प्रकर्षन्न् अशोभत ॥ (१८।२)

अयोरत्निर् महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिः । (१९।१)

महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनः । (१९।२)

दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः ॥ (१९।३)

तम् अन्वयान् महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपः । (२०।१)

चित्राश्वैश् चित्रसंनाहैः सोदर्यैर् अभिरक्षितः ॥ (२०।२)

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर् मद्रकेकयैः । (२१।१)

अशोभत महाराज देवैर् इव शतक्रतुः ॥ (२१।२)

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः । (२२।१)

नित्यमत्ताश् च मातङ्गाः शूरैर् म्लेच्छैर् अधिष्ठिताः । (२२।२)

अन्वयुस् तद् रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः ॥ (२२।३)

ते ध्वजैर् वैजयन्तीभिर् ज्वलद्भिः परमायुधैः । (२३।१)

सादिभिश् चास्थिता रेजुर् द्रुमवन्त इवाचलाः ॥ (२३।२)

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः । (२४।१)

पट्टिशासिधराः शूरा बभूवुर् अनिवर्तिनः ॥ (२४।२)

सादिभिः स्यन्दनैर् नागैर् अधिकं समलंकृतैः । (२५।१)

स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः ॥ (२५।२)

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता । (२६।१)

नृत्यतीव महाव्यूहः परेषाम् आदधद् भयम् ॥ (२६।२)

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः । (२७।१)

पत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः ॥ (२७।२)

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः । (२८।१)

धनंजयम् अमित्रघ्नम् एकवीरम् उवाच ह ॥ (२८।२)

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे । (२९।१)

युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश् च सेनानीकं प्रकाशते ॥ (२९।२)

तद् एतद् वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद् बलम् । (३०।१)

यथा नाभिभवत्य् अस्मांस् तथा नीतिर् विधीयताम् ॥ (३०।२)

एवम् उक्तो ऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर् नृपम् अब्रवीत् । (३१।१)

यथा भवान् आह तथा तत् सर्वं न तद् अन्यथा ॥ (३१।२)

यस् त्व् अस्य विहितो घातस् तं करिष्यामि भारत । (३२।१)

प्रधानवध एवास्य विनाशस् तं करोम्य् अहम् ॥ (३२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३३।१)

तस्मात् त्वम् एव राधेयं भीमसेनः सुयोधनम् । (३३।२)

वृषसेनं च नकुलः सहदेवो ऽपि सौबलम् ॥ (३३।३)

दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुंगवः । (३४।१)

धृष्टद्युम्नस् तथा द्रौणिं स्वयं यास्याम्य् अहं कृपम् ॥ (३४।२)

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ् शिष्टान् सह शिखण्डिना । (३५।१)

ते ते च तांस् तान् अहितान् अस्माकं घ्नन्तु मामकाः ॥ (३५।२)

संजय उवाच । (३६।१)

इत्य् उक्तो धर्मराजेन तथेत्य् उक्त्वा धनंजयः । (३६।२)

व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच् चमूमुखम् ॥ (३६।३)

अथ तं रथम् आयान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम् । (३७।१)

उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस् तं युद्धदुर्मदम् ॥ (३७।२)

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । (३८।१)

निघ्नन्न् अमित्रान् कौन्तेयो यं यं त्वं परिपृच्छसि ॥ (३८।२)

श्रूयते तुमुलः शब्दो रथनेमिस्वनो महान् । (३९।१)

एष रेणुः समुद्भूतो दिवम् आवृत्य तिष्ठति ॥ (३९।२)

चक्रनेमिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी । (४०।१)

प्रवात्य् एष महावायुर् अभितस् तव वाहिनीम् । (४०।२)

क्रव्यादा व्याहरन्त्य् एते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम् ॥ (४०।३)

पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम् । (४१।१)

कबन्धं मेघसंकाशं भानुम् आवृत्य संस्थितम् ॥ (४१।२)

पश्य यूथैर् बहुविधैर् मृगाणां सर्वतोदिशम् । (४२।१)

बलिभिर् दृप्तशार्दूलैर् आदित्यो ऽभिनिरीक्ष्यते ॥ (४२।२)

पश्य कङ्कांश् च गृध्रांश् च समवेतान् सहस्रशः । (४३।१)

स्थितान् अभिमुखान् घोरान् अन्योन्यम् अभिभाषतः ॥ (४३।२)

सिताश् चाश्वाः समायुक्तास् तव कर्ण महारथे । (४४।१)

प्रदराः प्रज्वलन्त्य् एते ध्वजश् चैव प्रकम्पते ॥ (४४।२)

उदीर्यतो हयान् पश्य महाकायान् महाजवान् । (४५।१)

प्लवमानान् दर्शनीयान् आकाशे गरुडान् इव ॥ (४५।२)

ध्रुवम् एषु निमित्तेषु भूमिम् आवृत्य पार्थिवाः । (४६।१)

स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (४६।२)

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः । (४७।१)

आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः ॥ (४७।२)

बाणशब्दान् बहुविधान् नराश्वरथनिस्वनान् । (४८।१)

ज्यातलत्रेषुशब्दांश् च शृणु कर्ण महात्मनाम् ॥ (४८।२)

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः । (४९।१)

नानावर्णा रथे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः ॥ (४९।२)

सहेमचन्द्रतारार्काः पताकाः किङ्किणीयुताः । (५०।१)

पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे ॥ (५०।२)

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताः । (५१।१)

सपताका रथाश् चापि पाञ्चालानां महात्मनाम् ॥ (५१।२)

नागाश्वरथपत्त्यौघांस् तावकान् समभिघ्नतः । (५२।१)

ध्वजाग्रं दृश्यते त्व् अस्य ज्याशब्दश् चापि श्रूयते ॥ (५२।२)

अद्य द्रष्टासि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । (५३।१)

निघ्नन्तं शात्रवान् संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ (५३।२)

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परंतपौ । (५४।१)

वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्य् एकरथस्थितौ ॥ (५४।२)

सारथिर् यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । (५५।१)

तं चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि ॥ (५५।२)

एष संशप्तकाहूतस् तान् एवाभिमुखो गतः । (५६।१)

करोति कदनं चैषां संग्रामे द्विषतां बली । (५६।२)

इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्राहातिमन्युमान् ॥ (५६।३)

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतः । (५७।१)

एष सूर्य इवाम्भोदैश् छन्नः पार्थो न दृश्यते । (५७।२)

एतदन्तो ऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे ॥ (५७।३)

शल्य उवाच । (५८।१)

वरुणं को ऽम्भसा हन्याद् इन्धनेन च पावकम् । (५८।२)

को वानिलं निगृह्णीयात् पिबेद् वा को महार्णवम् ॥ (५८।३)

ईदृग् रूपम् अहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम् । (५९।१)

न हि शक्यो ऽर्जुनो जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः ॥ (५९।२)

अथैवं परितोषस् ते वाचोक्त्वा सुमना भव । (६०।१)

न स शक्यो युधा जेतुम् अन्यं कुरु मनोरथम् ॥ (६०।२)

बाहुभ्याम् उद्धरेद् भूमिं दहेत् क्रुद्ध इमाः प्रजाः । (६१।१)

पातयेत् त्रिदिवाद् देवान् यो ऽर्जुनं समरे जयेत् ॥ (६१।२)

पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीमम् अक्लिष्टकारिणम् । (६२।१)

प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुम् इवाचलम् ॥ (६२।२)

अमर्षी नित्यसंरब्धश् चिरं वैरम् अनुस्मरन् । (६३।१)

एष भीमो जयप्रेप्सुर् युधि तिष्ठति वीर्यवान् ॥ (६३।२)

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (६४।१)

तिष्ठत्य् असुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः ॥ (६४।२)

एतौ च पुरुषव्याघ्राव् अश्विनाव् इव सोदरौ । (६५।१)

नकुलः सहदेवश् च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ ॥ (६५।२)

दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव । (६६।१)

व्यवस्थिता योत्स्यमानाः सर्वे ऽर्जुनसमा युधि ॥ (६६।२)

एते द्रुपदपुत्राश् च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । (६७।१)

हीनाः सत्यजिता वीरास् तिष्ठन्ति परमौजसः ॥ (६७।२)

इति संवदतोर् एव तयोः पुरुषसिंहयोः । (६८।१)

ते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनवद् भृशम् ॥ (६८।२)