संजय उवाच । (१।१)

व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः । (१।२)

सुदूरम् अन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः ॥ (१।३)

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । (२।१)

प्रक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत ॥ (२।२)

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर् मुहुः । (३।१)

पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु ॥ (३।२)

नापश्यच्छरणं किंचिद् धर्मराजो युधिष्ठिरः । (४।१)

चिन्तयामास राजेन्द्र कथम् एतद् भविष्यति ॥ (४।२)

तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया । (५।१)

युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम् ॥ (५।२)

सो ऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् । (६।१)

गाण्डीवस्य च निर्घोषम् अशृण्वन् व्यथितेन्द्रियः ॥ (६।२)

अपश्यन् सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् । (७।१)

चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (७।२)

नाध्यगच्छत् तदा शान्तिं तावपश्यन्नरर्षभौ ॥ (७।३)

लोकोपक्रोशभीरुत्वाद् धर्मराजो महायशाः । (८।१)

अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति ॥ (८।२)

पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणे । (९।१)

शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणाम् अभयंकरः ॥ (९।२)

तद् इदं ह्येकम् एवासीद् द्विधा जातं ममाद्य वै । (१०।१)

सात्यकिश्च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः ॥ (१०।२)

सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम् । (११।१)

सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम् ॥ (११।२)

करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुर् अन्वेषणं यदि । (१२।१)

युयुधानम् अनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति ॥ (१२।२)

भ्रातुर् अन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१३।१)

परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥ (१३।२)

लोकापवादभीरुत्वात् सो ऽहं पार्थं वृकोदरम् । (१४।१)

पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः ॥ (१४।२)

यथैव च मम प्रीतिर् अर्जुने शत्रुसूदने । (१५।१)

तथैव वृष्णिवीरे ऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे ॥ (१५।२)

अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः । (१६।१)

स तु मित्रोपरोधेन गौरवाच्च महाबलः । (१६।२)

प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा ॥ (१६।३)

असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (१७।१)

मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता ॥ (१७।२)

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चित्य बहुधा हि मे । (१८।१)

तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः । (१८।२)

गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ ॥ (१८।३)

न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचन । (१९।१)

शक्तो ह्येष रणे यत्तान् पृथिव्यां सर्वधन्विनः । (१९।२)

स्वबाहुबलम् आस्थाय प्रतिव्यूहितुम् अञ्जसा ॥ (१९।३)

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः । (२०।१)

वनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः ॥ (२०।२)

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । (२१।१)

सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ ॥ (२१।२)

कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ । (२२।१)

रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ ॥ (२२।२)

अवश्यं तु मया कार्यम् आत्मनः शोकनाशनम् । (२३।१)

तस्माद् भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम् । (२३।२)

ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति ॥ (२३।३)

एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।१)

यन्तारम् अब्रवीद् राजन् भीमं प्रति नयस्व माम् ॥ (२४।२)

धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर् हयकोविदः । (२५।१)

रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकम् उपानयत् ॥ (२५।२)

भीमसेनम् अनुप्राप्य प्राप्तकालम् अनुस्मरन् । (२६।१)

कश्मलं प्राविशद् राजा बहु तत्र समादिशन् ॥ (२६।२)

यः सदेवान् सगन्धर्वान् दैत्यांश्चैकरथो ऽजयत् । (२७।१)

तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते ॥ (२७।२)

ततो ऽब्रवीद् धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम् । (२८।१)

नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलम् ईदृशम् ॥ (२८।२)

पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान् गतिर् अभूद्धि नः । (२९।१)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते ॥ (२९।२)

न ह्यसाध्यम् अकार्यं वा विद्यते मम मानद । (३०।१)

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः ॥ (३०।२)

तम् अब्रवीद् अश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन् । (३१।१)

भीमसेनम् इदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः ॥ (३१।२)

यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयते । (३२।१)

प्रेरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । (३२।२)

नूनम् अद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः ॥ (३२।३)

तस्मिन् विनिहते नूनं युध्यते ऽसौ जनार्दनः । (३३।१)

यस्य सत्त्ववतो वीर्यम् उपजीवन्ति पाण्डवाः ॥ (३३।२)

यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षम् इवामराः । (३४।१)

स शूरः सैन्धवप्रेप्सुर् अन्वयाद् भारतीं चमूम् ॥ (३४।२)

तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः । (३५।१)

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महाभुजः ॥ (३५।२)

व्यूढोरस्को महास्कन्धो मत्तद्विरदविक्रमः । (३६।१)

चकोरनेत्रस् ताम्राक्षो द्विषताम् अघवर्धनः ॥ (३६।२)

तद् इदं मम भद्रं ते शोकस्थानम् अरिंदम । (३७।१)

अर्जुनार्थं महाबाहो सात्वतस्य च कारणात् ॥ (३७।२)

वर्धते हविषेवाग्निर् इध्यमानः पुनः पुनः । (३८।१)

तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम् ॥ (३८।२)

तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम् । (३९।१)

स तं महारथं पश्चाद् अनुयातस्तवानुजम् । (३९।२)

तम् अपश्यन्महाबाहुम् अहं विन्दामि कश्मलम् ॥ (३९।३)

तस्मात् कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदः । (४०।१)

यस्य वीर्यवतो वीर्यम् उपजीवन्ति पाण्डवाः ॥ (४०।२)

स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयः । (४१।१)

सात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे । (४१।२)

वचनं मम धर्मज्ञ ज्येष्ठो भ्राता भवामि ते ॥ (४१।३)

न ते ऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर् यथा । (४२।१)

चिकीर्षुर् मत्प्रियं पार्थ प्रयातः सव्यसाचिनः । (४२।२)

पदवीं दुर्गमां घोराम् अगम्याम् अकृतात्मभिः ॥ (४२।३)

भीमसेन उवाच । (४३।१)

ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणान् अवहद् यः पुरा रथः । (४३।२)

तम् आस्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर् विद्यते भयम् ॥ (४३।३)

आज्ञां तु शिरसा बिभ्रद् एष गच्छामि मा शुचः । (४४।१)

समेत्य तान्नरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम् ॥ (४४।२)

संजय उवाच । (४५।१)

एतावद् उक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम् । (४५।२)

धृष्टद्युम्नाय बलवान् सुहृद्भ्यश्च पुनः पुनः । (४५।३)

धृष्टद्युम्नं चेदम् आह भीमसेनो महाबलः ॥ (४५।४)

विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः । (४६।१)

ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते ॥ (४६।२)

न च मे गमने कृत्यं तादृक् पार्षत विद्यते । (४७।१)

यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यम् आत्ययिकं हि नः ॥ (४७।२)

एवम् उक्तो ऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं स्म नोत्सहे । (४८।१)

प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः । (४८।२)

धर्मराजस्य वचने स्थातव्यम् अविशङ्कया ॥ (४८।३)

सो ऽद्य यत्तो रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम् । (४९।१)

एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यम् आहवे ॥ (४९।२)

तम् अब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम् । (५०।१)

ईप्सितेन महाबाहो गच्छ पार्थाविचारयन् ॥ (५०।२)

नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथंचन । (५१।१)

निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे ॥ (५१।२)

ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवः । (५२।१)

अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ यत्र फल्गुनः ॥ (५२।२)

परिष्वक्तस्तु कौन्तेयो धर्मराजेन भारत । (५३।१)

आघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः ॥ (५३।२)

भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली । (५४।१)

साङ्गदः सतनुत्राणः सशरी रथिनां वरः ॥ (५४।२)

तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत् । (५५।१)

विबभौ पर्वतश्लिष्टः सविद्युद् इव तोयदः ॥ (५५।२)

पीतरक्तासितसितैर् वासोभिश्च सुवेष्टितः । (५६।१)

कण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः ॥ (५६।२)

प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया । (५७।१)

पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनर् आसीद् विशां पते ॥ (५७।२)

तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत् । (५८।१)

पुनर् भीमं महाबाहुर् धर्मपुत्रो ऽभ्यभाषत ॥ (५८।२)

एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम् । (५९।१)

पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट् ॥ (५९।२)

नूनं व्यसनम् आपन्ने सुमहत् सव्यसाचिनि । (६०।१)

कुरुभिर् युध्यते सार्धं सर्वैश्चक्रगदाधरः ॥ (६०।२)

नूनम् आर्या महत् कुन्ती पापम् अद्य निदर्शनम् । (६१।१)

द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः ॥ (६१।२)

स भीमस्त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयः । (६२।१)

मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षया । (६२।२)

दिशः सप्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात् ॥ (६२।३)

गच्छ गच्छेति च पुनर् भीमसेनम् अभाषत । (६३।१)

भृशं स प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरः । (६३।२)

आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माय चासकृत् ॥ (६३।३)

विनद्य सिंहनादं च ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः । (६४।१)

दर्शयन् घोरम् आत्मानम् अमित्रान् सहसाभ्ययात् ॥ (६४।२)

तम् ऊहुर् जवना दान्ता विकुर्वाणा हयोत्तमाः । (६५।१)

विशोकेनाभिसंयत्ता मनोमारुतरंहसः ॥ (६५।२)

आरुजन् विरुजन् पार्थो ज्यां विकर्षंश्च पाणिना । (६६।१)

सो ऽवकर्षन् विकर्षंश्च सेनाग्रं समलोडयत् ॥ (६६।२)

तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाः । (६७।१)

पृष्ठतो ऽनुययुः शूरा मघवन्तम् इवामराः ॥ (६७।२)

तं ससेना महाराज सोदर्याः पर्यवारयन् । (६८।१)

दुःशलश्चित्रसेनश्च कुण्डभेदी विविंशतिः ॥ (६८।२)

दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथा । (६९।१)

विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः ॥ (६९।२)

वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनः । (७०।१)

अभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः ॥ (७०।२)

विविधै रथिनां श्रेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैः । (७१।१)

संयत्ताः समरे शूरा भीमसेनम् उपाद्रवन् ॥ (७१।२)

तान् समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी । (७२।१)

अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगान् इव ॥ (७२।२)

ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन् । (७३।१)

वारयन्तः शरैर् भीमं मेघाः सूर्यम् इवोदितम् ॥ (७३।२)

स तान् अतीत्य वेगेन द्रोणानीकम् उपाद्रवत् । (७४।१)

अग्रतश्च गजानीकं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (७४।२)

सो ऽचिरेणैव कालेन तद् गजानीकम् आशुगैः । (७५।१)

दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत् पवनात्मजः ॥ (७५।२)

त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः । (७६।१)

प्राद्रवन् द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान् रवान् ॥ (७६।२)

पुनश्चातीत्य वेगेन द्रोणानीकम् उपाद्रवत् । (७७।१)

तम् अवारयद् आचार्यो वेलेवोद्वृत्तम् अर्णवम् ॥ (७७।२)

ललाटे ऽताडयच्चैनं नाराचेन स्मयन्न् इव । (७८।१)

ऊर्ध्वरश्मिर् इवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः ॥ (७८।२)

स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फल्गुनो यथा । (७९।१)

भीमः करिष्यते पूजाम् इत्युवाच वृकोदरम् ॥ (७९।२)

भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुम् अरिवाहिनीम् । (८०।१)

माम् अनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल ॥ (८०।२)

यदि ते सो ऽनुजः कृष्णः प्रविष्टो ऽनुमते मम । (८१।१)

अनीकं न तु शक्यं भोः प्रवेष्टुम् इह वै त्वया ॥ (८१।२)

अथ भीमस्तु तच्छ्रुत्वा गुरोर् वाक्यम् अपेतभीः । (८२।१)

क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन् ॥ (८२।२)

तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम् । (८३।१)

प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद् बलम् ॥ (८३।२)

येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसि । (८४।१)

नार्जुनो ऽहं घृणी द्रोण भीमसेनो ऽस्मि ते रिपुः ॥ (८४।२)

पिता नस्त्वं गुरुर् बन्धुस्तथा पुत्रा हि ते वयम् । (८५।१)

इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः ॥ (८५।२)

अद्य तद् विपरीतं ते वदतो ऽस्मासु दृश्यते । (८६।१)

यदि शत्रुं त्वम् आत्मानं मन्यसे तत् तथास्त्विह । (८६।२)

एष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्यहम् ॥ (८६।३)

अथोद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डम् इवान्तकः । (८७।१)

द्रोणायावसृजद् राजन् स रथाद् अवपुप्लुवे ॥ (८७।२)

साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत् तदा । (८८।१)

प्रामृद्नाच्च बहून् योधान् वायुर् वृक्षान् इवौजसा ॥ (८८।२)

तं पुनः परिवव्रुस्ते तव पुत्रा रथोत्तमम् । (८९।१)

अन्यं च रथम् आस्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः ॥ (८९।२)

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी । (९०।१)

अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (९०।२)

ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः । (९१।१)

भीमं भीमबलं युद्धे ऽयोधयंस्तु जयैषिणः ॥ (९१।२)

ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत् । (९२।१)

सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥ (९२।२)

आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रचोदिताम् । (९३।१)

द्विधा चिछेद तां भीमस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (९३।२)

अथान्यैर् निशितैर् बाणैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम् । (९४।१)

सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस्त्रीन् अवधीद् बली ॥ (९४।२)

ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम् । (९५।१)

पुत्राणां तव वीराणां युध्यताम् अवधीत् पुनः ॥ (९५।२)

अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनम् एव च । (९६।१)

त्रिभिस्त्रीन् अवधीद् भीमः पुनर् एव सुतांस्तव ॥ (९६।२)

वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसा । (९७।१)

भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (९७।२)

विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम् । (९८।१)

प्रहसन्न् इव कौन्तेयः शरैर् निन्ये यमक्षयम् ॥ (९८।२)

ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ । (९९।१)

विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च ॥ (९९।२)

सो ऽचिरेणैव कालेन तद् रथानीकम् आशुगैः । (१००।१)

दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत् पाण्डुनन्दनः ॥ (१००।२)

ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इव । (१०१।१)

वध्यमानाश्च समरे पुत्रास्तव विशां पते । (१०१।२)

प्राद्रवन् सरथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः ॥ (१०१।३)

अनुयाय तु कौन्तेयः पुत्राणां ते महद् बलम् । (१०२।१)

विव्याध समरे राजन् कौरवेयान् समन्ततः ॥ (१०२।२)

वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः । (१०३।१)

त्यक्त्वा भीमं रणे यान्ति चोदयन्तो हयोत्तमान् ॥ (१०३।२)

तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः । (१०४।१)

सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः ॥ (१०४।२)

तलशब्दं च सुमहत् कृत्वा भीमो महाबलः । (१०५।१)

व्यतीत्य रथिनश्चापि द्रोणानीकम् उपाद्रवत् ॥ (१०५।२)