MBh, 13, 108
Select a line for its word-by-word analysis.
यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ । (१।२)
yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha |
कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस्तद् ब्रवीहि मे ॥ (१।३)
kaniṣṭhāśca yathā jyeṣṭhe varteraṃstad bravīhi me ||
ज्येष्ठवत् तात वर्तस्व ज्येष्ठो हि सततं भवान् । (२।२)
jyeṣṭhavat tāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān |
गुरोर् गरीयसी वृत्तिर् या चेच्छिष्यस्य भारत ॥ (२।३)
guror garīyasī vṛttir yā cecchiṣyasya bhārata ||
न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् । (३।१)
na gurāvakṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum |
गुरोर् हि दीर्घदर्शित्वं यत् तच्छिष्यस्य भारत ॥ (३।२)
guror hi dīrghadarśitvaṃ yat tacchiṣyasya bhārata ||
अन्धः स्याद् अन्धवेलायां जडः स्याद् अपि वा बुधः । (४।१)
andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ |
परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस्तेषां स्याद् व्यतिक्रमः ॥ (४।२)
parihāreṇa tad brūyād yasteṣāṃ syād vyatikramaḥ ||
प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः । (५।१)
pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ |
हन्ति सर्वम् अपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते ॥ (६।२)
hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate ||
अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः । (७।१)
atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ |
अज्येष्ठः स्याद् अभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः ॥ (७।२)
ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaśca niyamyo rājabhiśca saḥ ||
निकृती हि नरो लोकान् पापान् गच्छत्यसंशयम् । (८।१)
nikṛtī hi naro lokān pāpān gacchatyasaṃśayam |
विदुलस्येव तत् पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम् ॥ (८।२)
vidulasyeva tat puṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam ||
सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः । (१०।१)
sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ |
नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम् ॥ (१०।२)
nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam ||
अनुजं हि पितुर् दायो जङ्घाश्रमफलो ऽध्वगः । (११।१)
anujaṃ hi pitur dāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ |
स्वयम् ईहितलब्धं तु नाकामो दातुम् अर्हति ॥ (११।२)
svayam īhitalabdhaṃ tu nākāmo dātum arhati ||
भ्रातॄणाम् अविभक्तानाम् उत्थानम् अपि चेत् सह । (१२।१)
bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cet saha |
न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कथंचन ॥ (१२।२)
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃcana ||
न ज्येष्ठान् अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतो ऽपि वा । (१३।१)
na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā |
यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः पश्येत् तथाचरेत् । (१३।२)
yadi strī yadyavarajaḥ śreyaḥ paśyet tathācaret |
धर्मं हि श्रेय इत्याहुर् इति धर्मविदो विदुः ॥ (१३।३)
dharmaṃ hi śreya ityāhur iti dharmavido viduḥ ||
दशाचार्यान् उपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश । (१४।१)
daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa |
दश चैव पितॄन्माता सर्वां वा पृथिवीम् अपि ॥ (१४।२)
daśa caiva pitṝnmātā sarvāṃ vā pṛthivīm api ||
ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत । (१६।१)
jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata |
स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात् स चैतान् परिपालयेत् ॥ (१६।२)
sa hyeṣāṃ vṛttidātā syāt sa caitān paripālayet ||
कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिनः । (१७।१)
kaniṣṭhāstaṃ namasyeran sarve chandānuvartinaḥ |
भ्रातुर् भार्या च तद्वत् स्याद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत् ॥ (१९।२)
bhrātur bhāryā ca tadvat syād yasyā bālye stanaṃ pibet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.