कपिल उवाच । (१।१)

एतावद् अनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः । (१।२)

नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिद् अस्ति व्यतिक्रमः ॥ (१।३)

निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः । (२।१)

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयो ऽमलाः ॥ (२।२)

अपवर्गे ऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः । (३।१)

ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः ॥ (३।२)

विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः । (४।१)

तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम् ॥ (४।२)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (५।१)

यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः । (५।२)

गृहस्थान् अव्यपाश्रित्य नाश्रमो ऽन्यः प्रवर्तते ॥ (५।३)

यथा मातरम् आश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । (६।१)

एवं गृहस्थम् आश्रित्य वर्तन्त इतरे ऽऽश्रमाः ॥ (६।२)

गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः । (७।१)

गार्हस्थ्यम् अस्य धर्मस्य मूलं यत् किंचिद् एजते ॥ (७।२)

प्रजनाद् ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने । (८।१)

प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते ॥ (८।२)

यास्ताः स्युर् बहिर् ओषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज । (९।१)

ओषधिभ्यो बहिर् यस्मात् प्राणी कश्चिन्न विद्यते । (९।२)

कस्यैषा वाग् भवेत् सत्या मोक्षो नास्ति गृहाद् इति ॥ (९।३)

अश्रद्दधानैर् अप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः । (१०।१)

निराशैर् अलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः । (१०।२)

श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः ॥ (१०।३)

त्रैलोक्यस्यैव हेतुर् हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा । (११।१)

ब्राह्मणो नाम भगवाञ् जन्मप्रभृति पूज्यते ॥ (११।२)

प्राग् गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु । (१२।१)

अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम् ॥ (१२।२)

दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम् । (१३।१)

दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम् ॥ (१३।२)

अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः । (१४।१)

मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम् ॥ (१४।२)

एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षो ऽस्ति कस्यचित् । (१५।१)

ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु ॥ (१५।२)

श्रिया विहीनैर् अलसैः पण्डितैर् अपलापितम् । (१६।१)

वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासम् इवानृतम् ॥ (१६।२)

न वै पापैर् ह्रियते कृष्यते वा यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः । (१७।१)

ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धम् एति संतर्पितस्तर्पयते च कामैः ॥ (१७।२)

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया । (१८।१)

महत् प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति ॥ (१८।२)

कपिल उवाच । (१९।१)

दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम् । (१९।२)

चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः ॥ (१९।३)

अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः । (२०।१)

ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः ॥ (२०।२)

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः । (२१।१)

देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ (२१।२)

चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं चतुर्धा चैनम् उपयाति निन्दा । (२२।१)

बाहुभ्यां वाच उदराद् उपस्थात् तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत् ॥ (२२।२)

नाक्षैर् दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत् । (२३।१)

क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमांस् तथास्य तत् पाणिपादं सुगुप्तम् ॥ (२३।२)

नाक्रोशम् अर्छेन्न मृषा वदेच्च न पैशुनं जनवादं च कुर्यात् । (२४।१)

सत्यव्रतो मितभाषो ऽप्रमत्तस् तथास्य वाग्द्वारम् अथो सुगुप्तम् ॥ (२४।२)

नानाशनः स्यान्न महाशनः स्याद् अलोलुपः साधुभिर् आगतः स्यात् । (२५।१)

यात्रार्थम् आहारम् इहाददीत तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः ॥ (२५।२)

न वीरपत्नीं विहरेत नारीं न चापि नारीम् अनृतावाह्वयीत । (२६।१)

भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर् भवेत ॥ (२६।२)

द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः । (२७।१)

उपस्थम् उदरं बाहू वाक् चतुर्थी स वै द्विजः ॥ (२७।२)

मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत । (२८।१)

किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किम् आत्मना ॥ (२८।२)

अनुत्तरीयवसनम् अनुपस्तीर्णशायिनम् । (२९।१)

बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (२९।२)

द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः । (३०।१)

परेषाम् अननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३०।२)

येन सर्वम् इदं बुद्धं प्रकृतिर् विकृतिश्च या । (३१।१)

गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३१।२)

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषाम् अभयं यतः । (३२।१)

सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३२।२)

नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत् क्रियाफलम् । (३३।१)

अनुज्ञाय च तत् सर्वम् अन्यद् रोचयते ऽफलम् ॥ (३३।२)

फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च । (३४।१)

विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च ॥ (३४।२)

गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराः । (३५।१)

अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वम् अनुपश्यसि ॥ (३५।२)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (३६।१)

यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा । (३६।२)

तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद् ब्रवीहि मे ॥ (३६।३)

कपिल उवाच । (३७।१)

प्रत्यक्षम् इह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः । (३७।२)

प्रत्यक्षं तु किम् अत्रास्ति यद् भवन्त उपासते ॥ (३७।३)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (३८।१)

स्यूमरश्मिर् अहं ब्रह्मञ् जिज्ञासार्थम् इहागतः । (३८।२)

श्रेयस्कामः प्रत्यवोचम् आर्जवान्न विवक्षया । (३८।३)

इमं च संशयं घोरं भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (३८।४)

प्रत्यक्षम् इह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः । (३९।१)

किम् अत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यद् उपासते । (३९।२)

अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम् ॥ (३९।३)

आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमः । (४०।१)

यथागमम् उपासीत आगमस्तत्र सिध्यति । (४०।२)

सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात् ॥ (४०।३)

नौर् नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना । (४१।१)

ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति । (४१।२)

एतद् ब्रवीतु भगवान् उपपन्नो ऽस्म्यधीहि भोः ॥ (४१।३)

नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः । (४२।१)

न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तो ऽस्ति कश्चन ॥ (४२।२)

भवन्तो ऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् । (४३।१)

इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ (४३।२)

एवं चतुर्णां वर्णानाम् आश्रमाणां प्रवृत्तिषु । (४४।१)

एकम् आलम्बमानानां निर्णये किं निरामयम् ॥ (४४।२)

कपिल उवाच । (४५।१)

यद् यद् आचरते शास्त्रम् अथ सर्वप्रवृत्तिषु । (४५।२)

यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम् ॥ (४५।३)

सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते । (४६।१)

ज्ञानाद् अपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥ (४६।२)

भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाः । (४७।१)

ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिद् अभिपद्यते ॥ (४७।२)

शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद् वादबला जनाः । (४८।१)

कामद्वेषाभिभूतत्वाद् अहंकारवशं गताः ॥ (४८।२)

याथातथ्यम् अविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः । (४९।१)

ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयो ऽशिवाः ॥ (४९।२)

वैगुण्यम् एव पश्यन्ति न गुणान् अनुयुञ्जते । (५०।१)

तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥ (५०।२)

यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः प्रकृतेः स्याद् वशानुगः । (५१।१)

तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भो ऽनृतं मदः । (५१।२)

नित्यम् एवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ (५१।३)

एतद् बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् । (५२।१)

परां गतिम् अभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः ॥ (५२।२)

स्यूमरश्मिर् उवाच । (५३।१)

सर्वम् एतन्मया ब्रह्मञ् शास्त्रतः परिकीर्तितम् । (५३।२)

न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ (५३।३)

यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रम् इति श्रुतिः । (५४।१)

यद् अन्याय्यम् अशास्त्रं तद् इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥ (५४।२)

न प्रवृत्तिर् ऋते शास्त्रात् काचिद् अस्तीति निश्चयः । (५५।१)

यद् अन्यद् वेदवादेभ्यस्तद् अशास्त्रम् इति श्रुतिः ॥ (५५।२)

शास्त्राद् अपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः । (५६।१)

शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे । (५६।२)

अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः ॥ (५६।३)

शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः । (५७।१)

पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम् । (५७।२)

वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षो ऽस्तीति प्रभाषितुम् ॥ (५७।३)

इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बम् अभिसंश्रितम् । (५८।१)

दानम् अध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानम् आर्जवम् ॥ (५८।२)

यद्येतद् एवं कृत्वापि न विमोक्षो ऽस्ति कस्यचित् । (५९।१)

धिक् कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥ (५९।२)

नास्तिक्यम् अन्यथा च स्याद् वेदानां पृष्ठतःक्रिया । (६०।१)

एतस्यानन्त्यम् इच्छामि भगवञ् श्रोतुम् अञ्जसा ॥ (६०।२)

तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्न् उपसन्नो ऽस्म्यधीहि भोः । (६१।१)

यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम् ॥ (६१।२)