MBh, 12, 327
Select a line for its word-by-word analysis.
कथं स भगवान् देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः । (१।२)
kathaṃ sa bhagavān devo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ |
निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियः । (२।१)
nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ |
प्रवृत्तिधर्मान् विदधे स एव भगवान् प्रभुः ॥ (२।२)
pravṛttidharmān vidadhe sa eva bhagavān prabhuḥ ||
कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः । (३।१)
kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ |
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥ (३।२)
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ ||
एतं नः संशयं विप्र छिन्द्धि गुह्यं सनातनम् । (४।१)
etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chinddhi guhyaṃ sanātanam |
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः । (५।२)
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ |
मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ॥ (५।३)
mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham ||
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः ॥ (६।२)
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ ||
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजो ऽभवन् ॥ (७।२)
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan ||
किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित् प्रभुः । (८।१)
kiṃ nu brahmā ca rudraśca śakraśca balabhit prabhuḥ |
ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम् ॥ (९।२)
tataste nāsthitā mārgaṃ dhruvam akṣayam avyayam ||
स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः । (१०।१)
smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ |
एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यम् इवार्पितम् । (११।१)
etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyam ivārpitam |
छिन्द्धीतिहासकथनात् परं कौतूहलं हि मे ॥ (११।२)
chinddhītihāsakathanāt paraṃ kautūhalaṃ hi me ||
कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज । (१२।१)
kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija |
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥ (१२।२)
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ ||
ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम । (१३।१)
ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama |
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥ (१३।२)
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai ||
अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर । (१४।२)
aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara |
नापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुम् अञ्जसा ॥ (१४।४)
nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā ||
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः । (१५।१)
hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ |
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महान् ऋषिः ॥ (१५।२)
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān ṛṣiḥ ||
सुमन्तुर् जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः । (१६।१)
sumantur jaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ |
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥ (१६।२)
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ ||
एतान् समागतान् सर्वान् पञ्च शिष्यान् दमान्वितान् । (१७।१)
etān samāgatān sarvān pañca śiṣyān damānvitān |
शौचाचारसमायुक्ताञ् जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥ (१७।२)
śaucācārasamāyuktāñ jitakrodhāñjitendriyān ||
तेषाम् अभ्यस्यतां वेदान् कदाचित् संशयो ऽभवत् । (१९।१)
teṣām abhyasyatāṃ vedān kadācit saṃśayo 'bhavat |
एष वै यस्त्वया पृष्टस् तेन तेषां प्रकीर्तितः । (१९।२)
eṣa vai yastvayā pṛṣṭas tena teṣāṃ prakīrtitaḥ |
ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयो ऽद्य भारत ॥ (१९।३)
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo 'dya bhārata ||
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः । (२०।१)
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ |
पराशरसुतः श्रीमान् व्यासो वाक्यम् उवाच ह ॥ (२०।२)
parāśarasutaḥ śrīmān vyāso vākyam uvāca ha ||
भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयाम् इति सत्तमाः ॥ (२१।२)
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānīyām iti sattamāḥ ||
त्रैकालिकम् इदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् । (२३।१)
traikālikam idaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam |
तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयम् उत्तमम् । (२३।२)
tacchṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayam uttamam |
यथावृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ॥ (२३।३)
yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā ||
परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः । (२४।१)
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ |
तस्मात् प्रसूतम् अव्यक्तं प्रधानं तद् विदुर् बुधाः । (२५।१)
tasmāt prasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tad vidur budhāḥ |
अव्यक्ताद् व्यक्तम् उत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थम् ईश्वरात् ॥ (२५।२)
avyaktād vyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt ||
अनिरुद्धो हि लोकेषु महान् आत्मेति कथ्यते । (२६।१)
aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate |
यो ऽसौ व्यक्तत्वम् आपन्नो निर्ममे च पितामहम् । (२६।२)
yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham |
सो ऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥ (२६।३)
so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ ||
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् । (२७।१)
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam |
महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनः । (२८।१)
mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇānnirmame punaḥ |
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तो ऽष्ट ताञ्शृणु ॥ (२८।२)
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñśṛṇu ||
मरीचिर् अङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (२९।१)
marīcir aṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा । (२९।२)
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā |
ज्ञेयाः प्रकृतयो ऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ (२९।३)
jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
वेदान् वेदाङ्गसंयुक्तान् यज्ञान् यज्ञाङ्गसंयुतान् । (३०।१)
vedān vedāṅgasaṃyuktān yajñān yajñāṅgasaṃyutān |
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः । (३०।२)
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वम् इदं जगत् ॥ (३०।३)
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvam idaṃ jagat ||
रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान् सो ऽसृजत् स्वयम् । (३१।१)
rudro roṣātmako jāto daśānyān so 'sṛjat svayam |
एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥ (३१।२)
ekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ ||
ते रुद्राः प्रकृतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः । (३२।१)
te rudrāḥ prakṛtiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ |
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ (३२।२)
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ ||
वयं हि सृष्टा भगवंस्त्वया वै प्रभविष्णुना । (३३।१)
vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃstvayā vai prabhaviṣṇunā |
येन यस्मिन्न् अधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥ (३३।२)
yena yasminn adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha ||
यो ऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो ऽधिकारो ऽर्थचिन्तकः । (३४।१)
yo 'sau tvayā vinirdiṣṭo 'dhikāro 'rthacintakaḥ |
परिपाल्यः कथं तेन सो ऽधिकारो ऽधिकारिणा ॥ (३४।२)
paripālyaḥ kathaṃ tena so 'dhikāro 'dhikāriṇā ||
प्रदिशस्व बलं तस्य यो ऽधिकारार्थचिन्तकः । (३५।१)
pradiśasva balaṃ tasya yo 'dhikārārthacintakaḥ |
एवम् उक्तो महादेवो देवांस्तान् इदम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)
evam ukto mahādevo devāṃstān idam abravīt ||
साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर् भद्रम् अस्तु वः । (३६।१)
sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ |
ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥ (३६।२)
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā ||
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः । (३७।१)
lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ |
कथं बलक्षयो न स्याद् युष्माकं ह्यात्मनश्च मे ॥ (३७।२)
kathaṃ balakṣayo na syād yuṣmākaṃ hyātmanaśca me ||
इतः सर्वे ऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् । (३८।१)
itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam |
महापुरुषम् अव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥ (३८।२)
mahāpuruṣam avyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam ||
ततस्ते ब्रह्मणा सार्धम् ऋषयो विबुधास्तथा । (३९।१)
tataste brahmaṇā sārdham ṛṣayo vibudhāstathā |
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर् लोकहितार्थिनः ॥ (३९।२)
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmur lokahitārthinaḥ ||
ते तपः समुपातिष्ठन् ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् । (४०।१)
te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṃ vedakalpitam |
ऊर्ध्वं दृष्टिर् बाहवश्च एकाग्रं च मनो ऽभवत् । (४१।१)
ūrdhvaṃ dṛṣṭir bāhavaśca ekāgraṃ ca mano 'bhavat |
एकपादस्थिताः सम्यक् काष्ठभूताः समाहिताः ॥ (४१।२)
ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ ||
दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा तद् उत्तमम् । (४२।१)
divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā tad uttamam |
शुश्रुवुर् मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥ (४२।२)
śuśruvur madhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām ||
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यम् उत्तमम् ॥ (४३।२)
svāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyam uttamam ||
विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् । (४४।१)
vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat |
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥ (४४।२)
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam ||
भोक्ष्यथास्य महासत्त्वास्तपसः फलम् उत्तमम् ॥ (४५।२)
bhokṣyathāsya mahāsattvāstapasaḥ phalam uttamam ||
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥ (४६।२)
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ ||
सर्वे भागान् कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः । (४७।१)
sarve bhāgān kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ |
तथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारम् ईश्वराः ॥ (४७।२)
tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ ||
श्रुत्वैतद् देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः । (४८।१)
śrutvaitad devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ |
ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥ (४८।२)
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ ||
वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुम् आहरन् । (४९।१)
vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum āharan |
तस्मिन् सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागम् अकल्पयत् । (४९।२)
tasmin satre tadā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat |
देवा देवर्षयश्चैव सर्वे भागान् अकल्पयन् ॥ (४९।३)
devā devarṣayaścaiva sarve bhāgān akalpayan ||
प्रापुर् आदित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् । (५०।२)
prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param |
बृहन्तं सर्वगं देवम् ईशानं वरदं प्रभुम् ॥ (५०।३)
bṛhantaṃ sarvagaṃ devam īśānaṃ varadaṃ prabhum ||
ततो ऽथ वरदो देवस्तान् सर्वान् अमरान् स्थितान् । (५१।१)
tato 'tha varado devastān sarvān amarān sthitān |
अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः ॥ (५१।२)
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ ||
प्रीतो ऽहं प्रदिशाम्यद्य फलम् आवृत्तिलक्षणम् ॥ (५२।२)
prīto 'haṃ pradiśāmyadya phalam āvṛttilakṣaṇam ||
एतद् वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् । (५३।१)
etad vo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam |
यूयं यज्ञैर् इज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः । (५३।२)
yūyaṃ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
युगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः ॥ (५३।३)
yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ ||
यज्ञैर् ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः । (५४।१)
yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ |
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥ (५४।२)
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān ||
यो मे यथा कल्पितवान् भागम् अस्मिन्महाक्रतौ । (५५।१)
yo me yathā kalpitavān bhāgam asminmahākratau |
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥ (५५।२)
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ ||
यूयं लोकान् धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताः । (५६।१)
yūyaṃ lokān dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ |
सर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः ॥ (५६।२)
sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ ||
याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः । (५७।१)
yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ |
ताभिर् आप्यायितबला लोकान् वै धारयिष्यथ ॥ (५७।२)
tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha ||
यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैः । (५८।१)
yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ |
मां ततो भावयिष्यध्वम् एषा वो भावना मम ॥ (५८।२)
māṃ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama ||
इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह । (५९।१)
ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha |
एभिः सम्यक् प्रयुक्तैर् हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥ (५९।२)
ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau ||
निर्माणम् एतद् युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् । (६०।१)
nirmāṇam etad yuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam |
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत् कल्पक्षयाद् इति । (६०।२)
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti |
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारम् ईश्वराः ॥ (६०।३)
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāram īśvarāḥ ||
मरीचिर् अङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (६१।१)
marīcir aṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै ॥ (६१।२)
vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai ||
एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः । (६२।१)
ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ |
प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्येन कल्पिताः ॥ (६२।२)
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatyena kalpitāḥ ||
अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः । (६३।१)
ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ |
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥ (६३।२)
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ ||
सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः । (६५।१)
saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ |
स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तं धर्मम् आस्थिताः ॥ (६५।२)
svayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmam āsthitāḥ ||
एते योगविदो मुख्याः सांख्यधर्मविदस्तथा । (६६।१)
ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidastathā |
आचार्या मोक्षशास्त्रे च मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥ (६६।२)
ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ ||
यतो ऽहं प्रसृतः पूर्वम् अव्यक्तात् त्रिगुणो महान् । (६७।१)
yato 'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān |
तस्मात् परतरो यो ऽसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः । (६७।२)
tasmāt parataro yo 'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ |
सो ऽहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ (६७।३)
so 'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ ||
यो यथा निर्मितो जन्तुर् यस्मिन् यस्मिंश्च कर्मणि । (६८।१)
yo yathā nirmito jantur yasmin yasmiṃśca karmaṇi |
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सो ऽश्नुते ऽवशः ॥ (६८।२)
pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so 'śnute 'vaśaḥ ||
अस्य चैवानुजो रुद्रो ललाटाद् यः समुत्थितः । (७०।१)
asya caivānujo rudro lalāṭād yaḥ samutthitaḥ |
ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वत्र स वरप्रदः ॥ (७०।२)
brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatra sa varapradaḥ ||
गच्छध्वं स्वान् अधीकारांश् चिन्तयध्वं यथाविधि । (७१।१)
gacchadhvaṃ svān adhīkārāṃś cintayadhvaṃ yathāvidhi |
प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥ (७१।२)
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram ||
प्रदृश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा । (७२।१)
pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā |
इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते । (७३।१)
idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate |
अहिंस्या यज्ञपशवो युगे ऽस्मिन् नैतद् अन्यथा । (७३।२)
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge 'smin naitad anyathā |
चतुष्पात् सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ॥ (७३।३)
catuṣpāt sakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ ||
ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति । (७४।१)
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati |
प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे । (७४।२)
prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe |
तत्र पादचतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ (७४।३)
tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati ||
ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति । (७५।१)
tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati |
द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन् भविष्यति ॥ (७५।२)
dvipādahīno dharmaśca yuge tasmin bhaviṣyati ||
ततस्तिष्ये ऽथ सम्प्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते । (७६।१)
tatastiṣye 'tha samprāpte yuge kalipuraskṛte |
कथं कर्तव्यम् अस्माभिर् भगवंस्तद् वदस्व नः ॥ (७७।३)
kathaṃ kartavyam asmābhir bhagavaṃstad vadasva naḥ ||
यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा । (७८।२)
yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā |
अहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः । (७८।३)
ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ |
स वै देशः सेवितव्यो मा वो ऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥ (७८।४)
sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo 'dharmaḥ padā spṛśet ||
ते ऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा । (७९।२)
te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā |
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर् देशान् यथेप्सितान् ॥ (७९।३)
namaskṛtvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān ||
गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः । (८०।१)
gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ |
दिदृक्षुर् भगवन्तं तम् अनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥ (८०।२)
didṛkṣur bhagavantaṃ tam aniruddhatanau sthitam ||
साङ्गान् आवर्तयन् वेदान् कमण्डलुगणित्रधृक् ॥ (८१।२)
sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhṛk ||
ततो ऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवम् अमितौजसम् । (८२।१)
tato 'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devam amitaujasam |
लोककर्ता प्रभुर् ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥ (८२।२)
lokakartā prabhur brahmā lokānāṃ hitakāmyayā ||
मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः । (८३।१)
mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ |
लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि । (८४।१)
lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi |
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर् जगतो गुरुः । (८४।२)
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhur jagato guruḥ |
त्वय्यावेशितभारो ऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥ (८४।३)
tvayyāveśitabhāro 'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā ||
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः ॥ (८५।२)
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ ||
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकम् अचिराद् गतः ॥ (८६।२)
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokam acirād gataḥ ||
यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥ (८७।२)
yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā ||
निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिम् अक्षयधर्मिणाम् । (८८।१)
nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatim akṣayadharmiṇām |
प्रवृत्तिधर्मान् विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥ (८८।२)
pravṛttidharmān vidadhe kṛtvā lokasya citratām ||
स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम् । (८९।१)
sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam |
युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान् युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥ (८९।२)
yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokān yugādau prabuddho jagaddhyutsasarja ||
तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने । (९०।१)
tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane |
शान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥ (९३।२)
śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe ||
एवम् एतत् पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा । (९७।१)
evam etat purā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā |
कथितं तच्च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥ (९७।२)
kathitaṃ tacca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ ||
क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिर् ईश्वरः । (९८।१)
kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harir īśvaraḥ |
गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥ (९८।२)
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi ||
सर्वे शिष्याः सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥ (९९।३)
sarve śiṣyāḥ sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit ||
स चास्माकम् उपाध्यायः सहास्माभिर् विशां पते । (१००।१)
sa cāsmākam upādhyāyaḥ sahāsmābhir viśāṃ pate |
चतुर्वेदोद्गताभिश्च ऋग्भिस्तम् अभितुष्टुवे ॥ (१००।२)
caturvedodgatābhiśca ṛgbhistam abhituṣṭuve ||
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । (१०१।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
एवं मे ऽकथयद् राजन् पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥ (१०१।२)
evaṃ me 'kathayad rājan purā dvaipāyano guruḥ ||
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् । (१०२।१)
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścedaṃ parikīrtayet |
आतुरो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ (१०३।२)
āturo mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt ||
कामकामी लभेत् कामं दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात् । (१०४।१)
kāmakāmī labhet kāmaṃ dīrgham āyur avāpnuyāt |
ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् । (१०४।२)
brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet |
वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (१०४।३)
vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukham avāpnuyāt ||
अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् । (१०५।१)
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim |
लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत् सुतम् । (१०५।२)
lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayet sutam |
वन्ध्या प्रसवम् आप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥ (१०५।३)
vandhyā prasavam āpnoti putrapautrasamṛddhimat ||
क्षेमेण गच्छेद् अध्वानम् इदं यः पठते पथि । (१०६।१)
kṣemeṇa gacched adhvānam idaṃ yaḥ paṭhate pathi |
यो यं कामं कामयते स तम् आप्नोति च ध्रुवम् ॥ (१०६।२)
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tam āpnoti ca dhruvam ||
इदं महर्षेर् वचनं विनिश्चितं महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम् । (१०७।१)
idaṃ maharṣer vacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam |
समागमं चर्षिदिवौकसाम् इमं निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥ (१०७।२)
samāgamaṃ carṣidivaukasām imaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.