मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत । (१।२)

ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ (१।३)

ब्राह्मण उवाच । (२।१)

सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च यथातथम् । (२।२)

गुणांस् तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः ॥ (२।३)

व्याध उवाच । (३।१)

हन्त ते कथयिष्यामि यन् मां त्वं परिपृच्छसि । (३।२)

एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ (३।३)

मोहात्मकं तमस् तेषां रज एषां प्रवर्तकम् । (४।१)

प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥ (४।२)

अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः । (५।१)

दुर्दृशीकस् तमोध्वस्तः सक्रोधस् तामसो ऽलसः ॥ (५।२)

प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्यभ्यसूयकः । (६।१)

विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ (६।२)

प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः । (७।१)

अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश् चैव स सात्त्विकः ॥ (७।२)

सात्त्विकस् त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते । (८।१)

यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ (८।२)

वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते । (९।१)

मृदुर् भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ (९।२)

ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् । (१०।१)

न चास्य संयमो नाम क्वचिद् भवति कश्चन ॥ (१०।२)

शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः । (११।१)

वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ (११।२)

आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते । (१२।१)

गुणास् ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (१२।२)

ब्राह्मण उवाच । (१३।१)

पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् । (१३।२)

अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥ (१३।३)

मार्कण्डेय उवाच । (१४।१)

प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर । (१४।२)

व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ (१४।३)

व्याध उवाच । (१५।१)

मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् । (१५।२)

प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते । (१५।३)

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥ (१५।४)

श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे । (१६।१)

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । (१६।२)

मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश् च सः ॥ (१६।३)

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते । (१७।१)

पृष्ठतस् तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥ (१७।२)

वस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः । (१८।१)

वहन् मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ (१८।२)

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस् त्रिषु वर्तते । (१९।१)

उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥ (१९।२)

संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः । (२०।१)

शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ (२०।२)

धातुष्वग्निस् तु विततः स तु वायुसमीरितः । (२१।१)

रसान् धातूंश् च दोषांश् च वर्तयन् परिधावति ॥ (२१।२)

प्राणानां संनिपातात् तु संनिपातः प्रजायते । (२२।१)

ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ (२२।२)

अपानोदानयोर् मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ । (२३।१)

समन्वितस् त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ (२३।२)

तस्यापि पायुपर्यन्तस् तथा स्याद् गुदसंज्ञितः । (२४।१)

स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ (२४।२)

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । (२५।१)

स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ (२५।२)

पक्वाशयस् त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः । (२६।१)

नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ (२६।२)

प्रवृत्ता हृदयात् सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । (२७।१)

वहन्त्यन्नरसान् नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ (२७।२)

योगिनाम् एष मार्गस् तु येन गच्छन्ति तत्परम् । (२८।१)

जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानम् आदधुः । (२८।२)

एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥ (२८।३)

एकादशविकारात्मा कलासम्भारसंभृतः । (२९।१)

मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम् ॥ (२९।२)

तस्मिन् यः संस्थितो ह्यग्निर् नित्यं स्थाल्याम् इवाहितः । (३०।१)

आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम् ॥ (३०।२)

देवो यः संस्थितस् तस्मिन्न् अब्बिन्दुर् इव पुष्करे । (३१।१)

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥ (३१।२)

जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस् तथा । (३२।१)

जीवम् आत्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम् ॥ (३२।२)

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । (३३।१)

ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद् यो भुवनानि सप्त ॥ (३३।२)

एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते । (३४।१)

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ (३४।२)

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । (३५।१)

प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् आनन्त्यम् अश्नुते ॥ (३५।२)

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । (३६।१)

निवाते वा यथा दीपो दीप्येत् कुशलदीपितः ॥ (३६।२)

पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः । (३७।१)

लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्न् आत्मानम् आत्मनि ॥ (३७।२)

प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति । (३८।१)

दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते ॥ (३८।२)

सर्वोपायैस् तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । (३९।१)

एतत् पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः ॥ (३९।२)

नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् । (४०।१)

विद्यां मानापमानाभ्याम् आत्मानं तु प्रमादतः ॥ (४०।२)

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । (४१।१)

आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥ (४१।२)

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् । (४२।१)

यद् भूतहितम् अत्यन्तं तद् वै सत्यं परं मतम् ॥ (४२।२)

यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा । (४३।१)

त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ (४३।२)

यतो न गुरुर् अप्येनं च्यावयेद् उपपादयन् । (४४।१)

तं विद्याद् ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम् ॥ (४४।२)

न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश् चरेत् । (४५।१)

नेदं जीवितम् आसाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ (४५।२)

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वम् अचापलम् । (४६।१)

एतद् एव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानम् उत्तमम् ॥ (४६।२)

परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः । (४७।१)

अशोकं स्थानम् आतिष्ठेन् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ (४७।२)

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना । (४८।१)

अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ (४८।२)

गुणागुणम् अनासङ्गम् एककार्यम् अनन्तरम् । (४९।१)

एतद् ब्राह्मण ते वृत्तम् आहुर् एकपदं सुखम् ॥ (४९।२)

परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः । (५०।१)

ब्रह्म प्राप्नोति सो ऽत्यन्तम् असङ्गेन च गच्छति ॥ (५०।२)

यथाश्रुतम् इदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम । (५१।१)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (५१।२)