महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 273

571 of 1995 · 67 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

mārkaṇḍeya uvāca

1.2१.२

तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरावमितौजसौ । (१।२)

tāvubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāvamitaujasau |

1.3१.३

बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥ (१।३)

babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā ||

2.1२.१

तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे । (२।१)

tau vīrau śarajālena baddhāvindrajitā raṇe |

2.2२.२

रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ॥ (२।२)

rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāviva pañjare ||

3.1३.१

तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ । (३।१)

tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiścitau |

3.2३.२

सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥ (३।२)

sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ ||

4.1४.१

सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च । (४।१)

suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca |

4.2४.२

हनूमन्नीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ॥ (४।२)

hanūmannīlatāraiśca nalena ca kapīśvaraḥ ||

5.1५.१

ततस् तं देशम् आगम्य कृतकर्मा विभीषणः । (५।१)

tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ |

5.2५.२

बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥ (५।२)

bodhayāmāsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau ||

6.1६.१

विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ । (६।१)

viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau |

6.2६.२

विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ (६।२)

viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā ||

7.1७.१

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् । (७।१)

tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāvudatiṣṭhatām |

7.2७.२

गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥ (७।२)

gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau ||

8.1८.१

ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् । (८।१)

tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam |

8.2८.२

उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥ (८।२)

uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ ||

9.1९.१

अयम् अम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् । (९।१)

ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt |

9.2९.२

गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥ (९।२)

guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama ||

10.1१०.१

इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति । (१०।१)

idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati |

10.2१०.२

अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ (१०।२)

antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa ||

11.1११.१

अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत । (११।१)

anena spṛṣṭanayano bhūtānyantarhitānyuta |

11.2११.२

भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥ (११।२)

bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati ||

12.1१२.१

तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् । (१२।१)

tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam |

12.2१२.२

चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥ (१२।२)

cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ ||

13.1१३.१

सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा । (१३।१)

sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā |

13.2१३.२

मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ (१३।२)

maindadvividanīlāśca prāyaḥ plavagasattamāḥ ||

14.1१४.१

तथा समभवच्चापि यद् उवाच विभीषणः । (१४।१)

tathā samabhavaccāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ |

14.2१४.२

क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन् युधिष्ठिर ॥ (१४।२)

kṣaṇenātīndriyāṇyeṣāṃ cakṣūṃṣyāsan yudhiṣṭhira ||

15.1१५.१

इन्द्रजित् कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः । (१५।१)

indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ |

15.2१५.२

निवेद्य पुनर् आगच्छत् त्वरयाजिशिरः प्रति ॥ (१५।२)

nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati ||

16.1१६.१

तम् आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर् एव युयुत्सया । (१६।१)

tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā |

16.2१६.२

अभिदुद्राव सौमित्रिर् विभीषणमते स्थितः ॥ (१६।२)

abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ ||

17.1१७.१

अकृताह्निकम् एवैनं जिघांसुर् जितकाशिनम् । (१७।१)

akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam |

17.2१७.२

शरैर् जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञो ऽथ लक्ष्मणः ॥ (१७।२)

śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ ||

18.1१८.१

तयोः समभवद् युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः । (१८।१)

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ |

18.2१८.२

अतीव चित्रम् आश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोर् इव ॥ (१८।२)

atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva ||

19.1१९.१

अविध्यद् इन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः । (१९।१)

avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ |

19.2१९.२

सौमित्रिश् चानलस्पर्शैर् अविध्यद् रावणिं शरैः ॥ (१९।२)

saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ ||

20.1२०.१

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद् रावणिः क्रोधमूर्छितः । (२०।१)

saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |

20.2२०.२

असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरान् आशीविषोपमान् ॥ (२०।२)

asṛjallakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān ||

21.1२१.१

तस्यासून् पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्त्रिभिस् त्रिभिः । (२१।१)

tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ pattribhis tribhiḥ |

21.2२१.२

यथा निरहरद् वीरस् तन् मे निगदतः शृणु ॥ (२१।२)

yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu ||

22.1२२.१

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहाद् अपातयत् । (२२।१)

ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat |

22.2२२.२

द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥ (२२।२)

dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat ||

23.1२३.१

तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता । (२३।१)

tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā |

23.2२३.२

जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥ (२३।२)

jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam ||

24.1२४.१

विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् । (२४।१)

vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam |

24.2२४.२

तं हत्वा सूतम् अप्यस्त्रैर् जघान बलिनां वरः ॥ (२४।२)

taṃ hatvā sūtam apyastrair jaghāna balināṃ varaḥ ||

25.1२५.१

लङ्कां प्रवेशयामासुर् वाजिनस् तं रथं तदा । (२५।१)

laṅkāṃ praveśayāmāsur vājinas taṃ rathaṃ tadā |

25.2२५.२

ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ॥ (२५।२)

dadarśa rāvaṇastaṃ ca rathaṃ putravinākṛtam ||

26.1२६.१

स पुत्रं निहतं दृष्ट्वा त्रासात् संभ्रान्तलोचनः । (२६।१)

sa putraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ |

26.2२६.२

रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुम् उद्यतः ॥ (२६।२)

rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ ||

27.1२७.१

अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम् । (२७।१)

aśokavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasām |

27.2२७.२

खड्गम् आदाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ॥ (२७।२)

khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha ||

28.1२८.१

तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेर् अविन्ध्यः पापनिश्चयम् । (२८।१)

taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam |

28.2२८.२

शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥ (२८।२)

śamayāmāsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā ||

29.1२९.१

महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुम् अर्हसि । (२९।१)

mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi |

29.2२९.२

हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते गृहे ॥ (२९।२)

hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe ||

30.1३०.१

न चैषा देहभेदेन हता स्याद् इति मे मतिः । (३०।१)

na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ |

30.2३०.२

जहि भर्तारम् एवास्या हते तस्मिन् हता भवेत् ॥ (३०।२)

jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet ||

31.1३१.१

न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षाद् अपि शतक्रतुः । (३१।१)

na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ |

31.2३१.२

असकृद्धि त्वया सेन्द्रास् त्रासितास् त्रिदशा युधि ॥ (३१।२)

asakṛddhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi ||

32.1३२.१

एवं बहुविधैर् वाक्यैर् अविन्ध्यो रावणं तदा । (३२।१)

evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā |

32.2३२.२

क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ॥ (३२।२)

kruddhaṃ saṃśamayāmāsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ ||

33.1३३.१

निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः । (३३।१)

niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ |

33.2३३.२

आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यताम् इति ॥ (३३।२)

ājñāpayāmāsa tadā ratho me kalpyatām iti ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 273

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit