MBh, 3, 273
Select a line for its word-by-word analysis.
बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥ (१।३)
babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā ||
तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ । (३।१)
tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiścitau |
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥ (३।२)
sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ ||
बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥ (५।२)
bodhayāmāsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau ||
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ । (६।१)
viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau |
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् । (७।१)
tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāvudatiṣṭhatām |
गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥ (७।२)
gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau ||
ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् । (८।१)
tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam |
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥ (८।२)
uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ ||
गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥ (९।२)
guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama ||
इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति । (१०।१)
idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati |
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ (१०।२)
antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa ||
भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥ (११।२)
bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati ||
तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् । (१२।१)
tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam |
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥ (१२।२)
cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ ||
सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा । (१३।१)
sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā |
मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ (१३।२)
maindadvividanīlāśca prāyaḥ plavagasattamāḥ ||
क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन् युधिष्ठिर ॥ (१४।२)
kṣaṇenātīndriyāṇyeṣāṃ cakṣūṃṣyāsan yudhiṣṭhira ||
इन्द्रजित् कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः । (१५।१)
indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ |
निवेद्य पुनर् आगच्छत् त्वरयाजिशिरः प्रति ॥ (१५।२)
nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati ||
तम् आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर् एव युयुत्सया । (१६।१)
tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā |
अभिदुद्राव सौमित्रिर् विभीषणमते स्थितः ॥ (१६।२)
abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ ||
शरैर् जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञो ऽथ लक्ष्मणः ॥ (१७।२)
śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ ||
तयोः समभवद् युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः । (१८।१)
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ |
अतीव चित्रम् आश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोर् इव ॥ (१८।२)
atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva ||
अविध्यद् इन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः । (१९।१)
avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ |
सौमित्रिश् चानलस्पर्शैर् अविध्यद् रावणिं शरैः ॥ (१९।२)
saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ ||
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद् रावणिः क्रोधमूर्छितः । (२०।१)
saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
तस्यासून् पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्त्रिभिस् त्रिभिः । (२१।१)
tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ pattribhis tribhiḥ |
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहाद् अपातयत् । (२२।१)
ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat |
द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥ (२२।२)
dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat ||
जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥ (२३।२)
jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam ||
विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् । (२४।१)
vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam |
तं हत्वा सूतम् अप्यस्त्रैर् जघान बलिनां वरः ॥ (२४।२)
taṃ hatvā sūtam apyastrair jaghāna balināṃ varaḥ ||
लङ्कां प्रवेशयामासुर् वाजिनस् तं रथं तदा । (२५।१)
laṅkāṃ praveśayāmāsur vājinas taṃ rathaṃ tadā |
स पुत्रं निहतं दृष्ट्वा त्रासात् संभ्रान्तलोचनः । (२६।१)
sa putraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ |
रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुम् उद्यतः ॥ (२६।२)
rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ ||
तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेर् अविन्ध्यः पापनिश्चयम् । (२८।१)
taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam |
शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥ (२८।२)
śamayāmāsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā ||
महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुम् अर्हसि । (२९।१)
mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi |
हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते गृहे ॥ (२९।२)
hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe ||
न चैषा देहभेदेन हता स्याद् इति मे मतिः । (३०।१)
na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ |
जहि भर्तारम् एवास्या हते तस्मिन् हता भवेत् ॥ (३०।२)
jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet ||
न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षाद् अपि शतक्रतुः । (३१।१)
na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ |
असकृद्धि त्वया सेन्द्रास् त्रासितास् त्रिदशा युधि ॥ (३१।२)
asakṛddhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi ||
एवं बहुविधैर् वाक्यैर् अविन्ध्यो रावणं तदा । (३२।१)
evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā |
निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः । (३३।१)
niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.