संजय उवाच । (१।१)

ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया । (१।२)

द्रोणानीकं विनिर्भिद्य भोजानीकं च दुस्तरम् ॥ (१।३)

काम्बोजस्य च दायादे हते राजन् सुदक्षिणे । (२।१)

श्रुतायुधे च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना ॥ (२।२)

विप्रद्रुतेष्वनीकेषु विध्वस्तेषु समन्ततः । (३।१)

प्रभग्नं स्वबलं दृष्ट्वा पुत्रस्ते द्रोणम् अभ्ययात् ॥ (३।२)

त्वरन्न् एकरथेनैव समेत्य द्रोणम् अब्रवीत् । (४।१)

गतः स पुरुषव्याघ्रः प्रमथ्येमां महाचमूम् ॥ (४।२)

अत्र बुद्ध्या समीक्षस्व किं नु कार्यम् अनन्तरम् । (५।१)

अर्जुनस्य विघाताय दारुणे ऽस्मिञ् जनक्षये ॥ (५।२)

यथा स पुरुषव्याघ्रो न हन्येत जयद्रथः । (६।१)

तथा विधत्स्व भद्रं ते त्वं हि नः परमा गतिः ॥ (६।२)

असौ धनंजयाग्निर् हि कोपमारुतचोदितः । (७।१)

सेनाकक्षं दहति मे वह्निः कक्षम् इवोत्थितः ॥ (७।२)

अतिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परंतप । (८।१)

जयद्रथस्य गोप्तारः संशयं परमं गताः ॥ (८।२)

स्थिरा बुद्धिर् नरेन्द्राणाम् आसीद् ब्रह्मविदां वर । (९।१)

नातिक्रमिष्यति द्रोणं जातु जीवन् धनंजयः ॥ (९।२)

सो ऽसौ पार्थो व्यतिक्रान्तो मिषतस्ते महाद्युते । (१०।१)

सर्वं ह्यद्यातुरं मन्ये नैतद् अस्ति बलं मम ॥ (१०।२)

जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम् । (११।१)

तथा मुह्यामि च ब्रह्मन् कार्यवत्तां विचिन्तयन् ॥ (११।२)

यथाशक्ति च ते ब्रह्मन् वर्तये वृत्तिम् उत्तमाम् । (१२।१)

प्रीणामि च यथाशक्ति तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ (१२।२)

अस्मान्न त्वं सदा भक्तान् इच्छस्यमितविक्रम । (१३।१)

पाण्डवान् सततं प्रीणास्यस्माकं विप्रिये रतान् ॥ (१३।२)

अस्मान् एवोपजीवंस्त्वम् अस्माकं विप्रिये रतः । (१४।१)

न ह्यहं त्वां विजानामि मधुदिग्धम् इव क्षुरम् ॥ (१४।२)

नादास्यच्चेद् वरं मह्यं भवान् पाण्डवनिग्रहे । (१५।१)

नावारयिष्यं गच्छन्तम् अहं सिन्धुपतिं गृहान् ॥ (१५।२)

मया त्वाशंसमानेन त्वत्तस्त्राणम् अबुद्धिना । (१६।१)

आश्वासितः सिन्धुपतिर् मोहाद् दत्तश्च मृत्यवे ॥ (१६।२)

यमदंष्ट्रान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानवः । (१७।१)

नार्जुनस्य वशं प्राप्तो मुच्येताजौ जयद्रथः ॥ (१७।२)

स तथा कुरु शोणाश्व यथा रक्ष्येत सैन्धवः । (१८।१)

मम चार्तप्रलापानां मा क्रुधः पाहि सैन्धवम् ॥ (१८।२)

द्रोण उवाच । (१९।१)

नाभ्यसूयामि ते वाचम् अश्वत्थाम्नासि मे समः । (१९।२)

सत्यं तु ते प्रवक्ष्यामि तज्जुषस्व विशां पते ॥ (१९।३)

सारथिः प्रवरः कृष्णः शीघ्राश्चास्य हयोत्तमाः । (२०।१)

अल्पं च विवरं कृत्वा तूर्णं याति धनंजयः ॥ (२०।२)

किं नु पश्यसि बाणौघान् क्रोशमात्रे किरीटिनः । (२१।१)

पश्चाद् रथस्य पतितान् क्षिप्ताञ् शीघ्रं हि गच्छतः ॥ (२१।२)

न चाहं शीघ्रयाने ऽद्य समर्थो वयसान्वितः । (२२।१)

सेनामुखे च पार्थानाम् एतद् बलम् उपस्थितम् ॥ (२२।२)

युधिष्ठिरश्च मे ग्राह्यो मिषतां सर्वधन्विनाम् । (२३।१)

एवं मया प्रतिज्ञातं क्षत्रमध्ये महाभुज ॥ (२३।२)

धनंजयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे मम । (२४।१)

तस्माद् व्यूहमुखं हित्वा नाहं यास्यामि फल्गुनम् ॥ (२४।२)

तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुम् एकं सहायवान् । (२५।१)

गत्वा योधय मा भैस्त्वं त्वं ह्यस्य जगतः पतिः ॥ (२५।२)

राजा शूरः कृती दक्षो वैरम् उत्पाद्य पाण्डवैः । (२६।१)

वीर स्वयं प्रयाह्याशु यत्र यातो धनंजयः ॥ (२६।२)

दुर्योधन उवाच । (२७।१)

कथं त्वाम् अप्यतिक्रान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (२७।२)

धनंजयो मया शक्य आचार्य प्रतिबाधितुम् ॥ (२७।३)

अपि शक्यो रणे जेतुं वज्रहस्तः पुरंदरः । (२८।१)

नार्जुनः समरे शक्यो जेतुं परपुरंजयः ॥ (२८।२)

येन भोजश्च हार्दिक्यो भवांश्च त्रिदशोपमः । (२९।१)

अस्त्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश्च निबर्हितः ॥ (२९।२)

सुदक्षिणश्च निहतः स च राजा श्रुतायुधः । (३०।१)

श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च म्लेच्छाश्च शतशो हताः ॥ (३०।२)

तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तम् अहितान् बहून् । (३१।१)

प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्षं तन्मे शंसास्त्रकोविद ॥ (३१।२)

क्षमं चेन्मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य शाधि माम् । (३२।१)

परवान् अस्मि भवति प्रेष्यकृद् रक्ष मे यशः ॥ (३२।२)

द्रोण उवाच । (३३।१)

सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्षो धनंजयः । (३३।२)

अहं तु तत् करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि ॥ (३३।३)

अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लोके सर्वधनुर्धराः । (३४।१)

विषक्तं त्वयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यतः ॥ (३४।२)

एष ते कवचं राजंस्तथा बध्नामि काञ्चनम् । (३५।१)

यथा न बाणा नास्त्राणि विषहिष्यन्ति ते रणे ॥ (३५।२)

यदि त्वां सासुरसुराः सयक्षोरगराक्षसाः । (३६।१)

योधयन्ति त्रयो लोकाः सनरा नास्ति ते भयम् ॥ (३६।२)

न कृष्णो न च कौन्तेयो न चान्यः शस्त्रभृद् रणे । (३७।१)

शरान् अर्पयितुं कश्चित् कवचे तव शक्ष्यति ॥ (३७।२)

स त्वं कवचम् आस्थाय क्रुद्धम् अद्य रणे ऽर्जुनम् । (३८।१)

त्वरमाणः स्वयं याहि न चासौ त्वां सहिष्यते ॥ (३८।२)

संजय उवाच । (३९।१)

एवम् उक्त्वा त्वरन् द्रोणः स्पृष्ट्वाम्भो वर्म भास्वरम् । (३९।२)

आबबन्धाद्भुततमं जपन्मन्त्रं यथाविधि ॥ (३९।३)

रणे तस्मिन् सुमहति विजयाय सुतस्य ते । (४०।१)

विसिस्मापयिषुर् लोकं विद्यया ब्रह्मवित्तमः ॥ (४०।२)

द्रोण उवाच । (४१।१)

करोतु स्वस्ति ते ब्रह्मा स्वस्ति चापि द्विजातयः । (४१।२)

सरीसृपाश्च ये श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति भारत ॥ (४१।३)

ययातिर् नहुषश्चैव धुन्धुमारो भगीरथः । (४२।१)

तुभ्यं राजर्षयः सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु सर्वशः ॥ (४२।२)

स्वस्ति ते ऽस्त्वेकपादेभ्यो बहुपादेभ्य एव च । (४३।१)

स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश्च नित्यं तव महारणे ॥ (४३।२)

स्वाहा स्वधा शची चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा । (४४।१)

लक्ष्मीर् अरुन्धती चैव कुरुतां स्वस्ति ते ऽनघ ॥ (४४।२)

असितो देवलश्चैव विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः । (४५।१)

वसिष्ठः कश्यपश्चैव स्वस्ति कुर्वन्तु ते नृप ॥ (४५।२)

धाता विधाता लोकेशो दिशश्च सदिगीश्वराः । (४६।१)

स्वस्ति ते ऽद्य प्रयच्छन्तु कार्त्तिकेयश्च षण्मुखः ॥ (४६।२)

विवस्वान् भगवान् स्वस्ति करोतु तव सर्वशः । (४७।१)

दिग्गजाश्चैव चत्वारः क्षितिः खं गगनं ग्रहाः ॥ (४७।२)

अधस्ताद् धरणीं यो ऽसौ सदा धारयते नृप । (४८।१)

स शेषः पन्नगश्रेष्ठः स्वस्ति तुभ्यं प्रयच्छतु ॥ (४८।२)

गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिताः सुरसत्तमाः । (४९।१)

पुरा वृत्रेण दैत्येन भिन्नदेहाः सहस्रशः ॥ (४९।२)

हृततेजोबलाः सर्वे तदा सेन्द्रा दिवौकसः । (५०।१)

ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् वृत्राद् भीता महासुरात् ॥ (५०।२)

देवा ऊचुः । (५१।१)

प्रमर्दितानां वृत्रेण देवानां देवसत्तम । (५१।२)

गतिर् भव सुरश्रेष्ठ त्राहि नो महतो भयात् ॥ (५१।३)

द्रोण उवाच । (५२।१)

अथ पार्श्वे स्थितं विष्णुं शक्रादींश्च सुरोत्तमान् । (५२।२)

प्राह तथ्यम् इदं वाक्यं विषण्णान् सुरसत्तमान् ॥ (५२।३)

रक्ष्या मे सततं देवाः सहेन्द्राः सद्विजातयः । (५३।१)

त्वष्टुः सुदुर्धरं तेजो येन वृत्रो विनिर्मितः ॥ (५३।२)

त्वष्ट्रा पुरा तपस्तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा । (५४।१)

वृत्रो विनिर्मितो देवाः प्राप्यानुज्ञां महेश्वरात् ॥ (५४।२)

स तस्यैव प्रसादाद् वै हन्याद् एव रिपुर् बली । (५५।१)

नागत्वा शंकरस्थानं भगवान् दृश्यते हरः ॥ (५५।२)

दृष्ट्वा हनिष्यथ रिपुं क्षिप्रं गच्छत मन्दरम् । (५६।१)

यत्रास्ते तपसां योनिर् दक्षयज्ञविनाशनः । (५६।२)

पिनाकी सर्वभूतेशो भगनेत्रनिपातनः ॥ (५६।३)

ते गत्वा सहिता देवा ब्रह्मणा सह मन्दरम् । (५७।१)

अपश्यंस्तेजसां राशिं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ (५७।२)

सो ऽब्रवीत् स्वागतं देवा ब्रूत किं करवाण्यहम् । (५८।१)

अमोघं दर्शनं मह्यं कामप्राप्तिर् अतो ऽस्तु वः ॥ (५८।२)

एवम् उक्तास्तु ते सर्वे प्रत्यूचुस्तं दिवौकसः । (५९।१)

तेजो हृतं नो वृत्रेण गतिर् भव दिवौकसाम् ॥ (५९।२)

मूर्तीर् ईक्षष्व नो देव प्रहारैर् जर्जरीकृताः । (६०।१)

शरणं त्वां प्रपन्नाः स्म गतिर् भव महेश्वर ॥ (६०।२)

महेश्वर उवाच । (६१।१)

विदितं मे यथा देवाः कृत्येयं सुमहाबला । (६१।२)

त्वष्टुस्तेजोभवा घोरा दुर्निवार्याकृतात्मभिः ॥ (६१।३)

अवश्यं तु मया कार्यं साह्यं सर्वदिवौकसाम् । (६२।१)

ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह्य भास्वरम् । (६२।२)

बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर ॥ (६२।३)

द्रोण उवाच । (६३।१)

इत्युक्त्वा वरदः प्रादाद् वर्म तन्मन्त्रम् एव च । (६३।२)

स तेन वर्मणा गुप्तः प्रायाद् वृत्रचमूं प्रति ॥ (६३।३)

नानाविधैश्च शस्त्रौघैः पात्यमानैर् महारणे । (६४।१)

न संधिः शक्यते भेत्तुं वर्मबन्धस्य तस्य तु ॥ (६४।२)

ततो जघान समरे वृत्रं देवपतिः स्वयम् । (६५।१)

तं च मन्त्रमयं बन्धं वर्म चाङ्गिरसे ददौ ॥ (६५।२)

अङ्गिराः प्राह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्य बृहस्पतेः । (६६।१)

बृहस्पतिर् अथोवाच अग्निवेश्याय धीमते ॥ (६६।२)

अग्निवेश्यो मम प्रादात् तेन बध्नामि वर्म ते । (६७।१)

तवाद्य देहरक्षार्थं मन्त्रेण नृपसत्तम ॥ (६७।२)

संजय उवाच । (६८।१)

एवम् उक्त्वा ततो द्रोणस्तव पुत्रं महाद्युतिः । (६८।२)

पुनर् एव वचः प्राह शनैर् आचार्यपुंगवः ॥ (६८।३)

ब्रह्मसूत्रेण बध्नामि कवचं तव पार्थिव । (६९।१)

हिरण्यगर्भेण यथा बद्धं विष्णोः पुरा रणे ॥ (६९।२)

यथा च ब्रह्मणा बद्धं संग्रामे तारकामये । (७०।१)

शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्यहं तव ॥ (७०।२)

बद्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् । (७१।१)

प्रेषयामास राजानं युद्धाय महते द्विजः ॥ (७१।२)

स संनद्धो महाबाहुर् आचार्येण महात्मना । (७२।१)

रथानां च सहस्रेण त्रिगर्तानां प्रहारिणाम् ॥ (७२।२)

तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम् । (७३।१)

अश्वानाम् अयुतेनैव तथान्यैश्च महारथैः ॥ (७३।२)

वृतः प्रायान्महाबाहुर् अर्जुनस्य रथं प्रति । (७४।१)

नानावादित्रघोषेण यथा वैरोचनिस्तथा ॥ (७४।२)

ततः शब्दो महान् आसीत् सैन्यानां तव भारत । (७५।१)

अगाधं प्रस्थितं दृष्ट्वा समुद्रम् इव कौरवम् ॥ (७५।२)