भीष्म उवाच । (१।१)

अथात्रिप्रमुखा राजन् वने तस्मिन्महर्षयः । (१।२)

व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च ॥ (१।३)

अथापश्यन् सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम् । (२।१)

परिव्रजन्तं स्थूलाङ्गं परिव्राजं शुनःसखम् ॥ (२।२)

अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गोपचितं शुभा । (३।१)

भवितारो भवन्तो वै नैवम् इत्यब्रवीद् ऋषीन् ॥ (३।२)

वसिष्ठ उवाच । (४।१)

नैतस्येह यथास्माकम् अग्निहोत्रम् अनिर्हुतम् । (४।२)

सायं प्रातश्च होतव्यं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (४।३)

अत्रिर् उवाच । (५।१)

नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्यं समाहतम् । (५।२)

कृच्छ्राधीतं प्रनष्टं च तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (५।३)

विश्वामित्र उवाच । (६।१)

नैतस्येह यथास्माकं शश्वच्छास्त्रं जरद्गवः । (६।२)

अलसः क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (६।३)

जमदग्निर् उवाच । (७।१)

नैतस्येह यथास्माकं भक्तम् इन्धनम् एव च । (७।२)

संचिन्त्य वार्षिकं किंचित् तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (७।३)

कश्यप उवाच । (८।१)

नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश्च सहोदराः । (८।२)

देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (८।३)

भरद्वाज उवाच । (९।१)

नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मबन्धोर् अचेतसः । (९।२)

शोको भार्यापवादेन तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (९।३)

गौतम उवाच । (१०।१)

नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं हि राङ्कवम् । (१०।२)

एकैकं वै त्रिवार्षीयं तेन पीवाञ्शुनःसखः ॥ (१०।३)

भीष्म उवाच । (११।१)

अथ दृष्ट्वा परिव्राट् स तान्महर्षीञ् शुनःसखः । (११।२)

अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शम् अथाचरत् ॥ (११।३)

परिचर्यां वने तां तु क्षुत्प्रतीघातकारिकाम् । (१२।१)

अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते ॥ (१२।२)

एकनिश्चयकार्याश्च व्यचरन्त वनानि ते । (१३।१)

आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च ॥ (१३।२)

कदाचिद् विचरन्तस्ते वृक्षैर् अविरलैर् वृताम् । (१४।१)

शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम् ॥ (१४।२)

बालादित्यवपुःप्रख्यैः पुष्करैर् उपशोभिताम् । (१५।१)

वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैर् अथावृताम् ॥ (१५।२)

नानाविधैश्च विहगैर् जलप्रकरसेविभिः । (१६।१)

एकद्वाराम् अनादेयां सूपतीर्थाम् अकर्दमाम् ॥ (१६।२)

वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना । (१७।१)

यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं ताम् अरक्षत ॥ (१७।२)

शुनःसखसहायास्तु बिसार्थं ते महर्षयः । (१८।१)

पद्मिनीम् अभिजग्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम् ॥ (१८।२)

ततस्ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम् । (१९।१)

स्थितां कमलिनीतीरे कृत्याम् ऊचुर् महर्षयः ॥ (१९।२)

एका तिष्ठसि का नु त्वं कस्यार्थे किं प्रयोजनम् । (२०।१)

पद्मिनीतीरम् आश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि ॥ (२०।२)

यातुधान्युवाच । (२१।१)

यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्यः कथंचन । (२१।२)

आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधनाः ॥ (२१।३)

ऋषय ऊचुः । (२२।१)

सर्व एव क्षुधार्ताः स्म न चान्यत् किंचिद् अस्ति नः । (२२।२)

भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्युत ॥ (२२।३)

यातुधान्युवाच । (२३।१)

समयेन बिसानीतो गृह्णीध्वं कामकारतः । (२३।२)

एकैको नाम मे प्रोक्त्वा ततो गृह्णीत माचिरम् ॥ (२३।३)

भीष्म उवाच । (२४।१)

विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्याम् ऋषिवधैषिणीम् । (२४।२)

अत्रिः क्षुधापरीतात्मा ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।३)

अरात्रिर् अत्रेः सा रात्रिर् यां नाधीते त्रिर् अद्य वै । (२५।१)

अरात्रिर् अत्रिर् इत्येव नाम मे विद्धि शोभने ॥ (२५।२)

यातुधान्युवाच । (२६।१)

यथोदाहृतम् एतत् ते मयि नाम महामुने । (२६।२)

दुर्धार्यम् एतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (२६।३)

वसिष्ठ उवाच । (२७।१)

वसिष्ठो ऽस्मि वरिष्ठो ऽस्मि वसे वासं गृहेष्वपि । (२७।२)

वरिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम् ॥ (२७।३)

यातुधान्युवाच । (२८।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (२८।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (२८।३)

कश्यप उवाच । (२९।१)

कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपो द्विजः । (२९।२)

काश्यः काशनिकाशत्वाद् एतन्मे नाम धारय ॥ (२९।३)

यातुधान्युवाच । (३०।१)

यथोदाहृतम् एतत् ते मयि नाम महामुने । (३०।२)

दुर्धार्यम् एतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (३०।३)

भरद्वाज उवाच । (३१।१)

भरे सुतान् भरे शिष्यान् भरे देवान् भरे द्विजान् । (३१।२)

भरे भार्याम् अनव्याजो भरद्वाजो ऽस्मि शोभने ॥ (३१।३)

यातुधान्युवाच । (३२।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (३२।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (३२।३)

गौतम उवाच । (३३।१)

गोदमो दमगो ऽधूमो दमो दुर्दर्शनश्च ते । (३३।२)

विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध मे ॥ (३३।३)

यातुधान्युवाच । (३४।१)

यथोदाहृतम् एतत् ते मयि नाम महामुने । (३४।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (३४।३)

विश्वामित्र उवाच । (३५।१)

विश्वेदेवाश्च मे मित्रं मित्रम् अस्मि गवां तथा । (३५।२)

विश्वामित्रम् इति ख्यातं यातुधानि निबोध मे ॥ (३५।३)

यातुधान्युवाच । (३६।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (३६।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (३६।३)

जमदग्निर् उवाच । (३७।१)

जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे । (३७।२)

जमदग्निर् इति ख्यातम् अतो मां विद्धि शोभने ॥ (३७।३)

यातुधान्युवाच । (३८।१)

यथोदाहृतम् एतत् ते मयि नाम महामुने । (३८।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (३८।३)

अरुन्धत्युवाच । (३९।१)

धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् । (३९।२)

मनो ऽनुरुन्धती भर्तुर् इति मां विद्ध्यरुन्धतीम् ॥ (३९।३)

यातुधान्युवाच । (४०।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (४०।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (४०।३)

गण्डोवाच । (४१।१)

गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता । (४१।२)

गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानलसंभवे ॥ (४१।३)

यातुधान्युवाच । (४२।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (४२।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (४२।३)

पशुसख उवाच । (४३।१)

सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा । (४३।२)

गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि माम् अग्निसंभवे ॥ (४३।३)

यातुधान्युवाच । (४४।१)

नामनैरुक्तम् एतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् । (४४।२)

नैतद् धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम् ॥ (४४।३)

शुनःसख उवाच । (४५।१)

एभिर् उक्तं यथा नाम नाहं वक्तुम् इहोत्सहे । (४५।२)

शुनःसखसखायं मां यातुधान्युपधारय ॥ (४५।३)

यातुधान्युवाच । (४६।१)

नाम ते ऽव्यक्तम् उक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा । (४६।२)

तस्मात् सकृद् इदानीं त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज ॥ (४६।३)

शुनःसख उवाच । (४७।१)

सकृद् उक्तं मया नाम न गृहीतं यदा त्वया । (४७।२)

तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम् ॥ (४७।३)

भीष्म उवाच । (४८।१)

सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा । (४८।२)

कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच्च जगाम ह ॥ (४८।३)

शुनःसखश्च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम् । (४९।१)

भुवि त्रिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत् ॥ (४९।२)

ततस्ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च । (५०।१)

यथाकामम् उपादाय समुत्तस्थुर् मुदान्विताः ॥ (५०।२)

श्रमेण महता युक्तास्ते बिसानि कलापशः । (५१।१)

तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुर् अम्भसा ॥ (५१।२)

अथोत्थाय जलात् तस्मात् सर्वे ते वै समागमन् । (५२।१)

नापश्यंश्चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ ॥ (५२।२)

ऋषय ऊचुः । (५३।१)

केन क्षुधाभिभूतानाम् अस्माकं पापकर्मणा । (५३।२)

नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकाङ्क्षिणाम् ॥ (५३।३)

ते शङ्कमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुर् द्विजसत्तमाः । (५४।१)

त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन ॥ (५४।२)

त उक्त्वा बाढम् इत्येव सर्व एव शुनःसखम् । (५५।१)

क्षुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायोपचक्रमुः ॥ (५५।२)

अत्रिर् उवाच । (५६।१)

स गां स्पृशतु पादेन सूर्यं च प्रतिमेहतु । (५६।२)

अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (५६।३)

वसिष्ठ उवाच । (५७।१)

अनध्यायपरो लोके शुनः स परिकर्षतु । (५७।२)

परिव्राट् कामवृत्तो ऽस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (५७।३)

शरणागतं हन्तु मित्रं स्वसुतां चोपजीवतु । (५८।१)

अर्थान् काङ्क्षतु कीनाशाद् बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (५८।२)

कश्यप उवाच । (५९।१)

सर्वत्र सर्वं पणतु न्यासलोपं करोतु च । (५९।२)

कूटसाक्षित्वम् अभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (५९।३)

वृथामांसं समश्नातु वृथादानं करोतु च । (६०।१)

यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६०।२)

भरद्वाज उवाच । (६१।१)

नृशंसस्त्यक्तधर्मास्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । (६१।२)

ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६१।३)

उपाध्यायम् अधः कृत्वा ऋचो ऽध्येतु यजूंषि च । (६२।१)

जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६२।२)

जमदग्निर् उवाच । (६३।१)

पुरीषम् उत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चापि दोहिनीम् । (६३।२)

अनृतौ मैथुनं यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६३।३)

द्वेष्यो भार्योपजीवी स्याद् दूरबन्धुश्च वैरवान् । (६४।१)

अन्योन्यस्यातिथिश्चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६४।२)

गौतम उवाच । (६५।१)

अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीन् अग्नीन् अपविध्यतु । (६५।२)

विक्रीणातु तथा सोमं बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६५।३)

उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः । (६६।१)

तस्य सालोक्यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६६।२)

विश्वामित्र उवाच । (६७।१)

जीवतो वै गुरून् भृत्यान् भरन्त्वस्य परे जनाः । (६७।२)

अगतिर् बहुपुत्रः स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६७।३)

अशुचिर् ब्रह्मकूटो ऽस्तु ऋद्ध्या चैवाप्यहंकृतः । (६८।१)

कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६८।२)

वर्षान् करोतु भृतको राज्ञश्चास्तु पुरोहितः । (६९।१)

अयाज्यस्य भवेद् ऋत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (६९।२)

अरुन्धत्युवाच । (७०।१)

नित्यं परिवदेच्छ्वश्रूं भर्तुर् भवतु दुर्मनाः । (७०।२)

एका स्वादु समश्नातु बिसस्तैन्यं करोति या ॥ (७०।३)

ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तून् अत्तु दिनक्षये । (७१।१)

अभाग्यावीरसूर् अस्तु बिसस्तैन्यं करोति या ॥ (७१।२)

गण्डोवाच । (७२।१)

अनृतं भाषतु सदा साधुभिश्च विरुध्यतु । (७२।२)

ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या ॥ (७२।३)

साधयित्वा स्वयं प्राशेद् दास्ये जीवतु चैव ह । (७३।१)

विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या ॥ (७३।२)

पशुसख उवाच । (७४।१)

दास्य एव प्रजायेत सो ऽप्रसूतिर् अकिंचनः । (७४।२)

दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः ॥ (७४।३)

शुनःसख उवाच । (७५।१)

अध्वर्यवे दुहितरं ददातु छन्दोगे वा चरितब्रह्मचर्ये । (७५।२)

आथर्वणं वेदम् अधीत्य विप्रः स्नायीत यो वै हरते बिसानि ॥ (७५।३)

ऋषय ऊचुः । (७६।१)

इष्टम् एतद् द्विजातीनां यो ऽयं ते शपथः कृतः । (७६।२)

त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां नः शुनःसख ॥ (७६।३)

शुनःसख उवाच । (७७।१)

न्यस्तम् आद्यम् अपश्यद्भिर् यद् उक्तं कृतकर्मभिः । (७७।२)

सत्यम् एतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया ॥ (७७।३)

मया ह्यन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत । (७८।१)

परीक्षार्थं भगवतां कृतम् एतन्मयानघाः । (७८।२)

रक्षणार्थं च सर्वेषां भवताम् अहम् आगतः ॥ (७८।३)

यातुधानी ह्यतिक्रुद्धा कृत्यैषा वो वधैषिणी । (७९।१)

वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः ॥ (७९।२)

दुष्टा हिंस्याद् इयं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसंभवा । (८०।१)

तस्माद् अस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत ॥ (८०।२)

अलोभाद् अक्षया लोकाः प्राप्ता वः सार्वकामिकाः । (८१।१)

उत्तिष्ठध्वम् इतः क्षिप्रं तान् अवाप्नुत वै द्विजाः ॥ (८१।२)

भीष्म उवाच । (८२।१)

ततो महर्षयः प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम् । (८२।२)

सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥ (८२।३)

एवम् एते महात्मानो भोगैर् बहुविधैर् अपि । (८३।१)

क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभिः । (८३।२)

नैव लोभं तदा चक्रुस्ततः स्वर्गम् अवाप्नुवन् ॥ (८३।३)

तस्मात् सर्वास्ववस्थासु नरो लोभं विवर्जयेत् । (८४।१)

एष धर्मः परो राजन्न् अलोभ इति विश्रुतः ॥ (८४।२)

इदं नरः सच्चरितं समवायेषु कीर्तयेत् । (८५।१)

सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥ (८५।२)

प्रीयन्ते पितरश्चास्य ऋषयो देवतास्तथा । (८६।१)

यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानवः ॥ (८६।२)