वैशंपायन उवाच । (१।१)

अर्जुनस्तु परं यत्नम् आतस्थे गुरुपूजने । (१।२)

अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत् । (१।३)

तं दृष्ट्वा नित्यम् उद्युक्तम् इष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । (१।४)

ततो द्रोणो ऽब्रवीद् एनं राज्ञ एव निवेशने ॥ (१।५)

द्रोणेन तु तदाहूय रहस्युक्तो ऽन्नसाधकः । (२।१)

अन्धकारे ऽर्जुनायान्नं न देयं ते कथंचन । (२।२)

न चाख्येयम् इदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया ॥ (२।३)

ततः कदाचिद् भुञ्जाने प्रववौ वायुर् अर्जुने । (३।१)

तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो निवापितः ॥ (३।२)

भुङ्क्त एवार्जुनो भक्तं न चास्यास्याद् व्यमुह्यत । (४।१)

हस्तस्तेजस्विनो नित्यम् अन्नग्रहणकारणात् । (४।२)

तद् अभ्यासकृतं मत्वा रात्रावभ्यस्त पाण्डवः । (४।३)

योग्यां चक्रे महाबाहुर् धनुषा पाण्डुनन्दनः ॥ (४।४)

तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत । (५।१)

उपेत्य चैनम् उत्थाय परिष्वज्येदम् अब्रवीत् ॥ (५।२)

प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः । (६।१)

अस्त्रवान् नान्वियेषास्त्रं यथा त्वं नाद्य कश्चन । (६।२)

धनुर्ग्रहे ऽपि मे शिष्यो भविष्यसि विशेषवान् । (६।३)

एतद्धृदि तदा जिष्णोर् ववृधे द्रोणशासनम् । (६।४)

परमं चाकरोद् यत्नं धनुर्वेदे परंतपः । (६।५)

अर्जुनो नरशार्दूलः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (६।६)

सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात् तथा शिष्यान् समानयत् । (६।७)

दुर्योधनं चित्रसेनं दुःशासनविविंशती । (६।८)

अर्जुनं च समानीय अश्वत्थामानम् एव च । (६।९)

शिशुकं मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः । (६।१०)

शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स्म महाभुजः । (६।११)

चक्षुषी वाससा चैव बद्ध्वा प्रादाच्छरासनम् । (६।१२)

शिशुकं विध्यतेमं वै जलस्थं बद्धचक्षुषः । (६।१३)

तत्क्षणेनैव बीभत्सुर् आवापैर् दशभिर् वशी । (६।१४)

पञ्चकैर् अनुविव्याध मग्नं शिशुकम् अम्भसि । (६।१५)

तस्य दृष्ट्वा क्रियाः सर्वा द्रोणो ऽमन्यत पाण्डवम् । (६।१६)

विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत् तदा । (६।१७)

अथाब्रवीन् महात्मानं भारद्वाजो महारथम् । (६।१८)

अस्त्रं विशिष्टम् अन्येषु यन् न विद्येत पाण्डव । (६।१९)

ससंहारप्रयोगं च त्वम् अधीष्व व्रतं चर । (६।२०)

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद् यत्पृथिवीम् अपि । (६।२१)

यावन् मन्त्रप्रयोगो ऽपि विनियोगे भविष्यति । (६।२२)

तावान् एव तु संहारे कर्तव्य इति चान्ततः । (६।२३)

न मानुषे प्रयोक्तव्यं ब्रह्मणो ऽस्त्रं कथंचन । (६।२४)

बाधते मानुषाञ् शत्रून् यदा वामानुषः क्वचित् । (६।२५)

तस्माद् एतत् प्रयोक्तव्यं ब्राह्मम् अस्त्रं सनातनम् । (६।२६)

तथेत्येव च बीभत्सुर् उवाच च कृताञ्जलिः । (६।२७)

चकार च तथा सर्वं यथोक्तं मनुजर्षभ । (६।२८)

अवाप्तास्त्रं तु बीभत्सुम् अनुज्ञाय महामतिः । (६।२९)

उवाच परमप्रीतो मत्समो ऽसीति पाण्डवम् । (६।३०)

त्वत्समो भविता लोके सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (६।३१)

ततो द्रोणो ऽर्जुनं भूयो रथेषु च गजेषु च । (७।१)

अश्वेषु भूमावपि च रणशिक्षाम् अशिक्षयत् । (७।२)

अस्त्रेषु सम्यक् चारेषु द्रोणशिष्यो व्यचारयत् ॥ (७।३)

गदायुद्धे ऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । (८।१)

द्रोणः संकीर्णयुद्धेषु शिक्षयामास पाण्डवम् ॥ (८।२)

तस्य तत् कौशलं दृष्ट्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः । (९।१)

राजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः । (९।२)

तान् सर्वाञ् शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥ (९।३)

ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः । (१०।१)

एकलव्यो महाराज द्रोणम् अभ्याजगाम ह ॥ (१०।२)

न स तं प्रतिजग्राह नैषादिर् इति चिन्तयन् । (११।१)

शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषाम् एवान्ववेक्षया । (११।२)

शिष्यो ऽसि मम नैषादे प्रयोगो बलवत्तरः । (११।३)

निवर्तस्व गृहान् एव अनुज्ञातो ऽसि नित्यशः ॥ (११।४)

स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परंतपः । (१२।१)

अरण्यम् अनुसंप्राप्तः कृत्वा द्रोणं महीमयम् ॥ (१२।२)

तस्मिन्न् आचार्यवृत्तिं च परमाम् आस्थितस्तदा । (१३।१)

इष्वस्त्रे योगम् आतस्थे परं नियमम् आस्थितः ॥ (१३।२)

परया श्रद्धया युक्तो योगेन परमेण च । (१४।१)

विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परम् आप सः । (१४।२)

लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात् प्रत्यपद्यत ॥ (१४।३)

अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित् कुरुपाण्डवाः । (१५।१)

रथैर् विनिर्ययुः सर्वे मृगयाम् अरिमर्दनाः ॥ (१५।२)

तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद् यदृच्छया । (१६।१)

राजन्न् अनुजगामैकः श्वानम् आदाय पाण्डवान् ॥ (१६।२)

तेषां विचरतां तत्र तत् तत् कर्म चिकीर्षताम् । (१७।१)

श्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान् । (१७।२)

तस्य रोरूयमाणस्य नष्टस्य विजने वने । (१७।३)

शब्दं शुश्राव नैषादिः शुनस्तस्य तु मारिष ॥ (१७।४)

स कृष्णं मलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनधरं वने । (१८।१)

नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके ॥ (१८।२)

तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान् मुखे । (१९।१)

लाघवं दर्शयन्न् अस्त्रे मुमोच युगपद् यथा । (१९।२)

वेगमज्जन [॥। औ५ ज़ेइछेन्झ्] ﾱअं वनैः । (१९।३)

आयामपरिणामाभ्यां बभुस्ते तु शराङ्कुराः । (१९।४)

समप्रमाणिभिर् जिह्मा क्षिप्रैर् व्याभषतः शरैः । (१९।५)

यथा शैलं शिलोत्थाभिः सप्तार्चिभिर् अरिंदमैः ॥ (१९।६)

स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवान् आजगाम ह । (२०।१)

तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीरा विस्मयं परमं ययुः ॥ (२०।२)

लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्ट्वा तत् परमं तदा । (२१।१)

प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन् प्रशशंसुश्च सर्वशः । (२१।२)

श्वानं तु पाण्डवा दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ (२१।३)

तं ततो ऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् । (२२।१)

ददृशुः पाण्डवा राजन्न् अस्यन्तम् अनिशं शरान् ॥ (२२।२)

न चैनम् अभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् । (२३।१)

अथैनं परिपप्रच्छुः को भवान् कस्य वेत्युत । (२३।२)

स श्रुत्वा वचनं तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ (२३।३)

एकलव्य उवाच । (२४।१)

निषादाधिपतेर् वीरा हिरण्यधनुषः सुतम् । (२४।२)

द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम् ॥ (२४।३)

वैशंपायन उवाच । (२५।१)

ते तम् आज्ञाय तत्त्वेन पुनर् आगम्य पाण्डवाः । (२५।२)

यथावृत्तं च ते सर्वं द्रोणायाचख्युर् अद्भुतम् ॥ (२५।३)

कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्न् एकलव्यम् अनुस्मरन् । (२६।१)

रहो द्रोणं समागम्य प्रणयाद् इदम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)

नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वम् इदं वचः । (२७।१)

भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति ॥ (२७।२)

अथ कस्मान् मद्विशिष्टो लोकाद् अपि च वीर्यवान् । (२८।१)

अस्त्यन्यो भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः ॥ (२८।२)

मुहूर्तम् इव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम् । (२९।१)

सव्यसाचिनम् आदाय नैषादिं प्रति जग्मिवान् ॥ (२९।२)

ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम् । (३०।१)

एकलव्यं धनुष्पाणिम् अस्यन्तम् अनिशं शरान् ॥ (३०।२)

एकलव्यस्तु तं दृष्ट्वा द्रोणम् आयान्तम् अन्तिकात् । (३१।१)

अभिगम्योपसंगृह्य जगाम शिरसा महीम् ॥ (३१।२)

पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादजः । (३२।१)

निवेद्य शिष्यम् आत्मानं तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः ॥ (३२।२)

ततो द्रोणो ऽब्रवीद् राजन्न् एकलव्यम् इदं वचः । (३३।१)

यदि शिष्यो ऽसि मे तूर्णं वेतनं सम्प्रदीयताम् ॥ (३३।२)

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीयमाणो ऽब्रवीद् इदम् । (३४।१)

किं प्रयच्छामि भगवन्न् आज्ञापयतु मां गुरुः ॥ (३४।२)

न हि किंचिद् अदेयं मे गुरवे ब्रह्मवित्तम । (३५।१)

तम् अब्रवीत् त्वयाङ्गुष्ठो दक्षिणो दीयतां मम । (३५।२)

यद्यवश्यं त्वया देयम् एकलव्य प्रयच्छ मे । (३५।३)

एकाङ्गुष्ठं दक्षिणस्य हस्तस्येति मतं मम । (३५।४)

बाढम् इत्येव नैषादिश्छित्त्वाङ्गुष्ठौ ददौ ततः ॥ (३५।५)

एकलव्यस्तु तच्छ्रुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् । (३६।१)

प्रतिज्ञाम् आत्मनो रक्षन् सत्ये च निरतः सदा ॥ (३६।२)

तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानसः । (३७।१)

छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाङ्गुष्ठम् आत्मनः । (३७।२)

अविषण्णश्च तौ प्रादाच्छित्त्वा द्रोणस्य वेतनम् । (३७।३)

सत्यसंधं च नैषादिं दृष्ट्वा प्रीतो ऽब्रवीद् इदम् । (३७।४)

मनीषितं त्वया वीर गुरोर् दत्तं ममोजसा । (३७।५)

एवं कर्तव्यम् इति वै एकलव्यम् अभाषत ॥ (३७।६)

ततः परं तु नैषादिर् अङ्गुलीभिर् व्यकर्षत । (३८।१)

न तथा स तु शीघ्रो ऽभूद् यथा पूर्वं नराधिप ॥ (३८।२)

ततो ऽर्जुनः प्रीतमना बभूव विगतज्वरः । (३९।१)

द्रोणश्च सत्यवाग् आसीन् नान्यो ऽभ्यभवद् अर्जुनम् । (३९।२)

एवं वृत्तं दृष्टवान् नो ऽथ कर्म । (३९।३)

प्रज्ञानित्यं खेचराश्चोचुर् एतौ । (३९।४)

द्रोणं पार्थं चात्र धी । (३९।५)

त्या गच्छतां स्वं निवेशनम् । (३९।६)

वैशंपायनः । (३९।७)

द्रोणस्ततः परां पूजां कुरुषु प्राप्नुवन् धनम् । (३९।८)

चतुष्पादं कृत्स्नम् अस्त्रं कुमारान् प्रत्यवेदयत् । (३९।९)

पार्थिवस्य तु क्षत्रस्य राजपुत्रा महाबलाः । (३९।१०)

अनुजग्मुस्ततो द्रोणं कुरुष्वस्त्रचिकीर्षया । (३९।११)

युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठस्तोमरेष्वधिको ऽभवत् ॥ (३९।१२)

द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यां विशेषतः । (४०।१)

दुर्योधनश्च भीमश्च कुरूणाम् अभ्यगच्छताम् ॥ (४०।२)

अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको ऽभवत् । (४१।१)

तथाति पुरुषान् अन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ । (४१।२)

स राधेयो महाबलः । (४१।३)

तोमरेष्वधिको ऽभवत् । (४१।४)

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठः । (४१।५)

युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनंजयः ॥ (४१।६)

प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः । (४२।१)

बुद्धियोगबलोत्साहैः सर्वास्त्रेषु च पाण्डवः ॥ (४२।२)

अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो ऽभवद् अर्जुनः । (४३।१)

तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । (४३।२)

एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो ऽर्जुनः ॥ (४३।३)

प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । (४४।१)

धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त नराधिप ॥ (४४।२)

तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यासु निष्ठितान् । (४५।१)

द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभ ॥ (४५।२)

कृत्रिमं भासम् आरोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् । (४६।१)

अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतम् उपादिशत् ॥ (४६।२)

द्रोण उवाच । (४७।१)

शीघ्रं भवन्तः सर्वे वै धनूंष्यादाय सत्वराः । (४७।२)

भासम् एतं समुद्दिश्य तिष्ठन्तां संहितेषवः ॥ (४७।३)

मद्वाक्यसमकालं च शिरो ऽस्य विनिपात्यताम् । (४८।१)

एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः ॥ (४८।२)

वैशंपायन उवाच । (४९।१)

ततो युधिष्ठिरं पूर्वम् उवाचाङ्गिरसां वरः । (४९।२)

संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्च च ॥ (४९।३)

ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर् गृह्य महारवम् । (५०।१)

तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ (५०।२)

ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । (५१।१)

स मुहूर्ताद् उवाचेदं वचनं भरतर्षभ ॥ (५१।२)

पश्यस्येनं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । (५२।१)

पश्यामीत्येवम् आचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ (५२।२)

स मुहूर्ताद् इव पुनर् द्रोणस्तं प्रत्यभाषत । (५३।१)

अथ वृक्षम् इमं मां वा भ्रातॄन् वापि प्रपश्यसि ॥ (५३।२)

तम् उवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं वनस्पतिम् । (५४।१)

भवन्तं च तथा भ्रातॄन् भासं चेति पुनः पुनः ॥ (५४।२)

तम् उवाचापसर्पेति द्रोणो ऽप्रीतमना इव । (५५।१)

नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यम् इत्येव कुत्सयन् ॥ (५५।२)

ततो दुर्योधनादींस्तान् धार्तराष्ट्रान् महायशाः । (५६।१)

तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत ॥ (५६।२)

अन्यांश्च शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्चैवान्यदेशजान् । (५७।१)

तथा च सर्वे सर्वं तत् पश्याम इति कुत्सिताः ॥ (५७।२)

ततो धनंजयं द्रोणः स्मयमानो ऽभ्यभाषत । (५८।१)

त्वयेदानीं प्रहर्तव्यम् एतल्लक्ष्यं निशम्यताम् ॥ (५८।२)

मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्यो ऽत्र भवेच्छरः । (५९।१)

वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन् मुहूर्तकम् ॥ (५९।२)

एवम् उक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः । (६०।१)

तस्थौ लक्ष्यं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः ॥ (६०।२)

मुहूर्ताद् इव तं द्रोणस्तथैव समभाषत । (६१।१)

पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं माम् अपि वेत्युत ॥ (६१।२)

पश्याम्येनं भासम् इति द्रोणं पार्थो ऽभ्यभाषत । (६२।१)

न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत ॥ (६२।२)

ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्ताद् इव तं पुनः । (६३।१)

प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां रथर्षभम् ॥ (६३।२)

भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर् वचः । (६४।१)

शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रम् इति सो ऽब्रवीत् ॥ (६४।२)

अर्जुनेनैवम् उक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः । (६५।१)

मुञ्चस्वेत्यब्रवीत् पार्थं स मुमोचाविचारयन् ॥ (६५।२)

ततस्तस्य नगस्थस्य क्षुरेण निशितेन ह । (६६।१)

शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः ॥ (६६।२)

तस्मिन् कर्मणि संसिद्धे पर्यश्वजत फल्गुनम् । (६७।१)

मेने च द्रुपदं संख्ये सानुबन्धं पराजितम् ॥ (६७।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य सशिष्यो ऽङ्गिरसां वरः । (६८।१)

जगाम गङ्गाम् अभितो मज्जितुं भरतर्षभ ॥ (६८।२)

अवगाढम् अथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः । (६९।१)

ग्राहो जग्राह बलवाञ् जङ्घान्ते कालचोदितः ॥ (६९।२)

स समर्थो ऽपि मोक्षाय शिष्यान् सर्वान् अचोदयत् । (७०।१)

ग्राहं हत्वा मोक्षयध्वं माम् इति त्वरयन्न् इव ॥ (७०।२)

तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुर् निशितैः शरैः । (७१।१)

आवापैः पञ्चभिर् ग्राहं मग्नम् अम्भस्यताडयत् । (७१।२)

इतरे तु विसंमूढास्तत्र तत्र प्रपेदिरे ॥ (७१।३)

तं च दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणो ऽमन्यत पाण्डवम् । (७२।१)

विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत् तदा ॥ (७२।२)

स पार्थबाणैर् बहुधा खण्डशः परिकल्पितः । (७३।१)

ग्राहः पञ्चत्वम् आपेदे जङ्घां त्यक्त्वा महात्मनः ॥ (७३।२)

अथाब्रवीन् महात्मानं भारद्वाजो महारथम् । (७४।१)

गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टम् अतिदुर्धरम् । (७४।२)

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम् ॥ (७४।३)

न च ते मानुषेष्वेतत् प्रयोक्तव्यं कथंचन । (७५।१)

जगद् विनिर्दहेद् एतद् अल्पतेजसि पातितम् ॥ (७५।२)

असामान्यम् इदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते । (७६।१)

तद् धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम ॥ (७६।२)

बाधेतामानुषः शत्रुर् यदा त्वां वीर कश्चन । (७७।१)

तद्वधाय प्रयुञ्जीथास्तदास्त्रम् इदम् आहवे ॥ (७७।२)

तथेति तत् प्रतिश्रुत्य बीभत्सुः स कृताञ्जलिः । (७८।१)

जग्राह परमास्त्रं तद् आह चैनं पुनर् गुरुः । (७८।२)

भविता त्वत्समो नान्यः पुमांल् लोके धनुर्धरः ॥ (७८।३)