उमोवाच । (१।१)

देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च । (१।२)

स्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च ॥ (१।३)

देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः । (२।१)

मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः ॥ (२।२)

तेषाम् अपि विधिं पुण्यं श्रोतुम् इच्छामि शंकर । (३।१)

वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु ॥ (३।२)

महेश्वर उवाच । (४।१)

वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिता । (४।२)

श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव ॥ (४।३)

संसिद्धैर् नियतैः सद्भिर् वनवासम् उपागतैः । (५।१)

वानप्रस्थैर् इदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम् ॥ (५।२)

त्रिकालम् अभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रिया । (६।१)

अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा ॥ (६।२)

नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम् । (७।१)

इङ्गुदैर् अण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम् ॥ (७।२)

योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम् । (८।१)

वीरशय्याम् उपासद्भिर् वीरस्थानोपसेविभिः ॥ (८।२)

युक्तैर् योगवहैः सद्भिर् ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा । (९।१)

मण्डूकयोगनियतैर् यथान्यायनिषेविभिः ॥ (९।२)

वीरासनगतैर् नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथा । (१०।१)

शीतयोगो ऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः ॥ (१०।२)

अब्भक्षैर् वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैः । (११।१)

अश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः ॥ (११।२)

चीरवल्कलसंवीतैर् मृगचर्मनिवासिभिः । (१२।१)

कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि ॥ (१२।२)

वननित्यैर् वनचरैर् वनपैर् वनगोचरैः । (१३।१)

वनं गुरुम् इवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः ॥ (१३।२)

तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम् । (१४।१)

नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम् ॥ (१४।२)

अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम् । (१५।१)

पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च ॥ (१५।२)

विमुक्ता दारसंयोगैर् विमुक्ताः सर्वसंकरैः । (१६।१)

विमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने ॥ (१६।२)

स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदा । (१७।१)

सन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (१७।२)

ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम् । (१८।१)

गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात् ॥ (१८।२)

एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभः । (१९।१)

विस्तरेणार्थसम्पन्नो यथास्थूलम् उदाहृतः ॥ (१९।२)

उमोवाच । (२०।१)

भगवन् देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत । (२०।२)

यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद ॥ (२०।३)

सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनः । (२१।१)

स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः ॥ (२१।२)

महेश्वर उवाच । (२२।१)

स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः । (२२।२)

तेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम् ॥ (२२।३)

त्रिकालम् अभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत् । (२३।१)

समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम् ॥ (२३।२)

ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम् । (२४।१)

यदि सेवन्ति धर्मांस्तान् आप्नुवन्ति तपःफलम् ॥ (२४।२)

ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाः । (२५।१)

चरन्ति विधिदृष्टं तद् ऋतुकालाभिगामिनः ॥ (२५।२)

तेषाम् ऋषिकृतो धर्मो धर्मिणाम् उपपद्यते । (२६।१)

न कामकारात् कामो ऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः ॥ (२६।२)

सर्वभूतेषु यः सम्यग् ददात्यभयदक्षिणाम् । (२७।१)

हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते ॥ (२७।२)

सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतः । (२८।१)

सर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते ॥ (२८।२)

सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् । (२९।१)

उभे एते समे स्याताम् आर्जवं वा विशिष्यते ॥ (२९।२)

आर्जवं धर्म इत्याहुर् अधर्मो जिह्म उच्यते । (३०।१)

आर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते ॥ (३०।२)

आर्जवो भुवने नित्यं वसत्यमरसंनिधौ । (३१।१)

तस्माद् आर्जवनित्यः स्याद् य इच्छेद् धर्मम् आत्मनः ॥ (३१।२)

क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतो ऽविहिंसकः । (३२।१)

धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते ॥ (३२।२)

व्यपेततन्द्रो धर्मात्मा शक्या सत्पथम् आश्रितः । (३३।१)

चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (३३।२)

उमोवाच । (३४।१)

आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपोधनाः । (३४।२)

दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते ॥ (३४।३)

राजानो राजपुत्राश्च निर्धना वा महाधनाः । (३५।१)

कर्मणा केन भगवन् प्राप्नुवन्ति महाफलम् ॥ (३५।२)

नित्यं स्थानम् उपागम्य दिव्यचन्दनरूषिताः । (३६।१)

केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचराः ॥ (३६।२)

एतं मे संशयं देव तपश्चर्यागतं शुभम् । (३७।१)

शंस सर्वम् अशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन ॥ (३७।२)

महेश्वर उवाच । (३८।१)

उपवासव्रतैर् दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः । (३८।२)

संसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः ॥ (३८।३)

मण्डूकयोगशयनो यथास्थानं यथाविधि । (३९।१)

दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते ॥ (३९।२)

शष्पं मृगमुखोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवते । (४०।१)

दीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम् ॥ (४०।२)

शैवालं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतो यो निषेवते । (४१।१)

शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ (४१।२)

वायुभक्षो ऽम्बुभक्षो वा फलमूलाशनो ऽपि वा । (४२।१)

यक्षेष्वैश्वर्यम् आधाय मोदते ऽप्सरसां गणैः ॥ (४२।२)

अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा । (४३।१)

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः ॥ (४३।२)

आहारनियमं कृत्वा मुनिर् द्वादशवार्षिकम् । (४४।१)

मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः ॥ (४४।२)

स्थण्डिले शुद्धम् आकाशं परिगृह्य समन्ततः । (४५।१)

प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ॥ (४५।२)

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर् यानानि शयनानि च । (४६।१)

गृहाणि च महार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि ॥ (४६।२)

आत्मानम् उपजीवन् यो नियतो नियताशनः । (४७।१)

देहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥ (४७।२)

आत्मानम् उपजीवन् यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । (४८।१)

त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकम् अश्नुते ॥ (४८।२)

आत्मानम् उपजीवन् यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । (४९।१)

अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मोदते ॥ (४९।२)

साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः । (५०।१)

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षाम् एकां मनोगताम् । (५०।२)

स्वर्गलोकम् अवाप्नोति देवैश्च सह मोदते ॥ (५०।३)

आत्मानम् उपजीवन् यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । (५१।१)

हुत्वाग्नौ देहम् उत्सृज्य वह्निलोके महीयते ॥ (५१।२)

यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विजः । (५२।१)

आत्मन्यात्मानम् आधाय निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ (५२।२)

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षाम् एकां मनोगताम् । (५३।१)

अरणीसहितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतः ॥ (५३।२)

वीराध्वानमना नित्यं वीरासनरतस्तथा । (५४।१)

वीरस्थायी च सततं स वीरगतिम् आप्नुयात् ॥ (५४।२)

स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः । (५५।१)

दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषितः । (५५।२)

सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह ॥ (५५।३)

वीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदा । (५६।१)

सत्त्वस्थः सर्वम् उत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिः । (५६।२)

वीराध्वानं प्रपद्येद् यस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ (५६।३)

कामगेन विमानेन स वै चरति छन्दतः । (५७।१)

शक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते च निरामयः ॥ (५७।२)