वैशंपायन उवाच । (१।१)

पातु वः कविमातङ्गो व्यासः सत्यवतीसुतः । (१।२)

यस्य वाग्मदगन्धेन वासितं भुवनत्रयम् । (१।३)

शृणु राजन् यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । (१।४)

विरोधम् अन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर् दुरात्मभिः । (१।५)

गुरवे प्राङ् नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः । (१।६)

सम्पूज्य च द्विजान् सर्वांस्तथान्यान् विदुषो जनान् ॥ (१।७)

महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतः । (२।१)

प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ (२।२)

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् । (३।१)

गुरोर् वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्सहतीव माम् । (३।२)

शौनक उवाच । (३।३)

सूत उवाच । (३।४)

जनमेजयेन राज्ञा वै किमर्थं सूतनन्दन । (३।५)

सर्पसत्रान्तरे पृष्टो व्यासशिष्यो महातपाः । (३।६)

पूर्वजानां कथां मां वै तन् नो वद महामते । (३।७)

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च न ते ह्यविदितं क्वचित् । (३।८)

सर्पसत्रे च सम्पूर्णे ऋत्विजश्चागतश्रमाः । (३।९)

धूमसंभ्रान्तनेत्रास्तु दशाष्टौ सुषुपुस्तदा । (३।१०)

तेषु सुप्तेषु सर्वेषु राजा पारिक्षितस्तदा । (३।११)

यज्ञान्ते ऋषिभिर् नैव निद्रा कार्या कथंचन । (३।१२)

इति स्मृत्युक्तवचनं स्मृत्वा तान् ऋषिसत्तमान् । (३।१३)

अभिमन्त्रितेनोदकेन ऋषिभिश्चाभिचारकैः । (३।१४)

प्रोक्षयामास तेषां वै निद्रान्तं तु चिकीर्षवान् । (३।१५)

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र मूर्च्छाम् आपुः सुदीर्घिकाम् । (३।१६)

अचेतनांश्च मुनयस्तान् दृष्ट्वा दुःखितो ऽभवत् । (३।१७)

तदा सभासदो विप्राः प्रोचुश्च जनमेजयम् । (३।१८)

धिग् धिक् ते चेष्टितं राजन् ब्राह्मणान् हतवान् असि । (३।१९)

ब्रह्महत्याष्टादश वै कृतास्त्वया नराधिप । (३।२०)

चर तीर्थान्यनेकानि पश्चाच्छुद्धिम् अवाप्स्यसि । (३।२१)

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी । (३।२२)

दुःखितं चिन्तयाक्रान्तं राजानं जीवयन्न् इव । (३।२३)

ब्रह्महत्याविमोक्षार्थं कृत्वा चीरं निﾱईयुतम् । (३।२४)

अष्टादशारत्निकं च तद् वासः परिधाय च । (३।२५)

पाण्डवानां कथा ह्यत्र अष्टादशकपर्वकम् । (३।२६)

शृणु त्वं भारतं च ततः शुद्धिम् अवाप्स्यसि । (३।२७)

इति तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिभिश्चानुमोदितः । (३।२८)

वासस्तद् उक्तं वासित्वा व्यासं सत्यवतीसुतम् । (३।२९)

प्रश्रयावनतो राजा पप्रच्छ पूर्वजां कथाम् । (३।३०)

ताम् अहं वर्णयिष्यामि शृणुध्वं भो मुनीश्वराः ॥ (३।३१)

शृणु राजन् यथा भेदः कुरुपाण्डवयोर् अभूत् । (४।१)

राज्यार्थे द्यूतसम्भूतो वनवासस्तथैव च ॥ (४।२)

यथा च युद्धम् अभवत् पृथिवीक्षयकारकम् । (५।१)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ ॥ (५।२)

मृते पितरि ते वीरा वनाद् एत्य स्वमन्दिरम् । (६।१)

नचिराद् इव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन् ॥ (६।२)

तांस्तथा रूपवीर्यौजःसम्पन्नान् पौरसंमतान् । (७।१)

नामृष्यन् कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ् श्रीयशोभृतः ॥ (७।२)

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः । (८।१)

तेषां निग्रहनिर्वासान् विविधांस्ते समाचरन् । (८।२)

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णस्य च मते स्थितः । (८।३)

पाण्डवान् विविधोपायै राज्यहेतोर् अपीडयत् ॥ (८।४)

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः । (९।१)

जरयामास तद् वीरः सहान्नेन वृकोदरः ॥ (९।२)

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर् बद्ध्वा वृकोदरम् । (१०।१)

तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरम् आव्रजत् ॥ (१०।२)

यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् । (११।१)

उदतिष्ठन् महाराज भीमसेनो गतव्यथः ॥ (११।२)

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनम् अदंशयत् । (१२।१)

सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा । (१२।२)

उपायैर् बहुभिः क्षुद्रैः संवृतैर् विवृतैर् अपि । (१२।३)

पाण्डवान् पीडयामास न च किंचिद् असाधयत् ॥ (१२।४)

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः । (१३।१)

मोक्षणे प्रतिघाते च विदुरो ऽवहितो ऽभवत् ॥ (१३।२)

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः । (१४।१)

पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरो ऽपि सुखावहः ॥ (१४।२)

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर् विवृतैर् अपि । (१५।१)

नाशक्नोद् विनिहन्तुं तान् दैवभाव्यर्थरक्षितान् ॥ (१५।२)

ततः संमन्त्र्य सचिवैर् वृषदुःशासनादिभिः । (१६।१)

धृतराष्ट्रम् अनुज्ञाप्य जातुषं गृहम् आदिशत् ॥ (१६।२)

तत्र तान् वासयामास पाण्डवान् अमितौजसः । (१७।१)

अदाहयच्च विश्रब्धान् पावकेन पुनस्तदा ॥ (१७।२)

विदुरस्यैव वचनात् खनित्री विहिता ततः । (१८।१)

मोक्षयामास योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन् भयात् । (१८।२)

प्राप्ता हिडिम्बी भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः ॥ (१८।३)

ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम् । (१९।१)

भीमसेनो ऽवधीत् क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः ॥ (१९।२)

अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस्तदा । (२०।१)

ब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः ॥ (२०।२)

तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम् । (२१।१)

ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः । (२१।२)

सुतप्रियैषी तान् राजा पाण्डवान् अम्बिकासुतः । (२१।३)

ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया । (२१।४)

ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान् नागसाह्वयात् । (२१।५)

प्रस्थाने चाभवन् मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम् । (२१।६)

येन मुक्ता जतुगृहान् निशीथे प्राद्रवन् वनम् । (२१।७)

ततः सम्प्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम् । (२१।८)

न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परंतपाः । (२१।९)

धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे । (२१।१०)

पुरोचनाद् रक्षमाणाः संवत्सरम् अतन्द्रिताः । (२१।११)

सुरुङ्गां कारयित्वा ते विदुरेण प्रचोदिताः । (२१।१२)

आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम् । (२१।१३)

प्राद्रवन् भयसंविग्ना मात्रा सह परंतपाः । (२१।१४)

ददृशुर् दारुणं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे । (२१।१५)

हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समनुबोधनात् । (२१।१६)

निशि सम्प्राद्रवन् पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः । (२१।१७)

एकचक्रां ततो गत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः । (२१।१८)

वेदाध्ययनसम्पन्नास्ते ऽभवन् ब्रह्मचारिणः । (२१।१९)

ते तत्र प्रयताः कालं कंचिद् ऊषुर् नरर्षभाः । (२१।२०)

मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने । (२१।२१)

तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः । (२१।२२)

भीमसेनो महाबाहुर् बकं नाम महाबलम् । (२१।२३)

तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः । (२१।२४)

निहत्य तरसा वीरो नागरान् पर्यसान्त्वयत् । (२१।२५)

ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम् । (२१।२६)

श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छन्त गत्वा चैवालभन्त ताम् ॥ (२१।२७)

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः । (२२।१)

विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुर् अरिंदमाः ॥ (२२।२)

त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च । (२३।१)

भ्रातृभिर् विग्रहस्तात कथं वो न भवेद् इति । (२३।२)

अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासो ऽनुचिन्तितः ॥ (२३।३)

तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् । (२४।१)

वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः ॥ (२४।२)

तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः । (२५।१)

नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः ॥ (२५।२)

तत्र ते न्यवसन् राजन् संवत्सरगणान् बहून् । (२६।१)

वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तो ऽन्यान् महीक्षितः ॥ (२६।२)

एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः । (२७।१)

अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तो ऽहितांस्तदा ॥ (२७।२)

अजयद् भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महाबलः । (२८।१)

उदीचीम् अर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा ॥ (२८।२)

दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा । (२९।१)

एवं चक्रुर् इमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम् ॥ (२९।२)

पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता । (३०।१)

षट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः ॥ (३०।२)

ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद् धर्मराजो युधिष्ठिरः । (३१।१)

स वै संवत्सरान् दश द्वे चैव तु वने वसन् । (३१।२)

वनं प्रस्थापयामास भ्रातरं वै धनंजयम् । (३१।३)

तेजस्वी सत्यविक्रमः । (३१।४)

प्राणेभ्यो ऽपि प्रियतरम् अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर् युतम् । (३१।५)

धैर्याद् धर्माच्च सत्याच्च विजयाच्चाधिकं प्रियम् । (३१।६)

अर्जुनो भ्रातरं ज्येष्ठं नात्यवर्तत जातुचित् ॥ (३१।७)

स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने ऽवसत् । (३२।१)

तीर्थयात्रां च कृतवान् नागकन्याम् अवाप्य च । (३२।२)

अथ पाण्ड्यस्य तनयां लब्ध्वा ताभ्यां सहोषितः । (३२।३)

ततो ऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन ॥ (३२।४)

लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर् भार्यां राजीवलोचनाम् । (३३।१)

अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥ (३३।२)

सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगता । (३४।१)

सुभद्रा युयुजे प्रीता पाण्डवेनार्जुनेन ह ॥ (३४।२)

अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् । (३५।१)

बीभत्सुर् वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम ॥ (३५।२)

नातिभारो हि पार्थस्य केशवेनाभवत् सह । (३६।१)

व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव ॥ (३६।२)

पार्थायाग्निर् ददौ चापि गाण्डीवं धनुर् उत्तमम् । (३७।१)

इषुधी चाक्षयैर् बाणै रथं च कपिलक्षणम् ॥ (३७।२)

मोक्षयामास बीभत्सुर् मयं तत्र महासुरम् । (३८।१)

स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् ॥ (३८।२)

तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः । (३९।१)

ततो ऽक्षैर् वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् ॥ (३९।२)

वनं प्रस्थापयामास सप्त वर्षाणि पञ्च च । (४०।१)

अज्ञातम् एकं राष्ट्रे च तथा वर्षं त्रयोदशम् ॥ (४०।२)

ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु । (४१।१)

नालभन्त महाराज ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (४१।२)

ततस्ते सर्वम् उत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् । (४२।१)

राज्यं विद्रुतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः । (४२।२)

इष्ट्वा क्रतूंश्च विविधान् अश्वमेधादिकान् बहून् । (४२।३)

धृतराष्ट्रे गते स्वर्गं विदुरे पञ्चतां गते । (४२।४)

गमयित्वा स्त्रियः स्वर्गं राज्ञाम् अमिततेजसाम् । (४२।५)

वार्ष्णेये निलयं प्राप्ते कृष्णदारान् प्ररक्ष्य च । (४२।६)

महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गम् अनुत्तमम् ॥ (४२।७)

एवम् एतत् पुरावृत्तं तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम् । (४३।१)

भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतां वर ॥ (४३।२)