वैशंपायन उवाच । (१।१)

प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला । (१।२)

आश्रमे न्यवसत् तत्र काश्यपस्य महात्मनः । (१।३)

गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः । (१।४)

शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात् । (१।५)

दिवारात्रम् अनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता । (१।६)

राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः । (१।७)

अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निश्चिता । (१।८)

दिनान् पक्षान् ऋतून् मासान् अयनानि च सर्वशः । (१।९)

गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत । (१।१०)

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर् वचनगौरवात् । (१।११)

ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद् वाक्यम् अब्रुवन् । (१।१२)

शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद् रोचते तव । (१।१३)

तत् कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर् वचः । (१।१४)

देवानां दैवतं विष्णुर् विप्राणाम् अग्निर् एव च । (१।१५)

नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः । (१।१६)

सूतिकाले प्रसूयेति भगवांस्ते पिताब्रवीत् । (१।१७)

करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत् । (१।१८)

पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत् । (१।१९)

गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारम् अमितौजसम् ॥ (१।२०)

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमद्युतिम् । (२।१)

रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय । (२।२)

जाते तस्मिन्न् अन्तरिक्षात् पुष्पवृष्टिः पपात ह । (२।३)

देवदुन्दुभयो नेदुर् ननृतुश्चाप्सरोगणाः । (२।४)

गायद्भिर् मधुरं तत्र देवैः शक्रो ऽभ्युवाच ह । (२।५)

शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति । (२।६)

बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित् । (२।७)

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरवः । (२।८)

अनेकैर् अपि साहस्रै राजसूयादिभिर् मखैः । (२।९)

स्वार्थं ब्राह्मणसात् कृत्वा दक्षिणाम् अमितां ददत् । (२।१०)

देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः । (२।११)

सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः । (२।१२)

शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षम् अवाप सा । (२।१३)

द्विजान् आहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः ॥ (२।१४)

जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः । (३।१)

तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः । (३।२)

यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत् ॥ (३।३)

दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा । (४।१)

चक्राङ्कितकरः श्रीमान् महामूर्धा महाबलः । (४।२)

स्वयं विष्णुर् इवापरः । (४।३)

चतुष्किष्कुर् महातेजाः । (४।४)

कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत । (४।५)

ऋषेर् भयात् तु दुःषन्तः स्मरन् नैवाह्वयत् तदा । (४।६)

गते काले तु महति न सस्मार तपोवनम् ॥ (४।७)

षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति । (५।१)

व्याघ्रान् सिंहान् वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा । (५।२)

ऋक्षांश्चापि द्विपान् अन्यान् व्यालान् आश्रमपीडकान् । (५।३)

बलाद् भुजाभ्यां संगृह्य बलवान् संनियम्य च ॥ (५।४)

बद्ध्वा वृक्षेषु बलवान् आश्रमस्य समन्ततः । (६।१)

आरोहन् दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति । (६।२)

वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर् वृतम् । (६।३)

ततश्च राक्षसान् सर्वान् पिशाचांश्च रिपून् रणे । (६।४)

मुष्टियुद्धेन तान् हत्वा ऋषीन् आराधयत् तदा । (६।५)

कश्चिद् दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः । (६।६)

वध्यमानांस्तु दैतेयान् अमर्षी तं समभ्ययात् । (६।७)

तम् आगतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च । (६।८)

दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा । (६।९)

मर्दितो न शशाकास्मान् मोचितुं बलवत्तया । (६।१०)

प्राक्रोशद् भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक् । (६।११)

तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः । (६।१२)

सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रम् आश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः । (६।१३)

निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सो ऽपतत् । (६।१४)

तद् दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम् । (६।१५)

नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह । (६।१६)

कुमारस्य भयाद् एव नैव जग्मुस्तदाश्रमम् ॥ (६।१७)

ततो ऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः । (७।१)

कण्वेन सहिता दृष्ट्वा कर्म सर्वे ऽतिमानुषम् । (७।२)

अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम् ॥ (७।३)

स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत । (८।१)

विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः । (८।२)

अप्रेषयति दुःषन्ते महिष्यास्तनयस्य च । (८।३)

पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम् । (८।४)

लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम् । (८।५)

शकुन्तलां च सम्प्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा । (८।६)

शास्त्राणि सर्ववेदाश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन् ॥ (८।७)

तं कुमारम् ऋषिर् दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम् । (९।१)

समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम् । (९।२)

कण्वः । (९।३)

वैशंपायनः । (९।४)

वैशंपायनः । (९।५)

वैशंपायनः । (९।६)

शकुन्तला । (९।७)

वैशंपायनः । (९।८)

कण्वः । (९।९)

वैशंपायनः । (९।१०)

शकुन्तलां समाहूय कण्वो वचनम् अब्रवीत् । (९।११)

शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्यं शुचिस्मिते । (९।१२)

पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टम् इति चोच्यते । (९।१३)

पतिशुश्रूषणं पूर्वं मनोवाक्कायचेष्टितैः । (९।१४)

अनुज्ञाता मया पूर्वं पूजयैतद् व्रतं तव । (९।१५)

एतेनैव च वृत्तेन पुण्यांल्लोकान् अवाप्य च । (९।१६)

तस्यान्ते मानुषे लोके विशिष्टां लप्स्यसे श्रियम् । (९।१७)

तस्माद् भद्रे ऽद्य यातव्यं समीपं पौरवस्य ह । (९।१८)

स्वयं नायाति मत्वा ते गतं कालं शुचिस्मिते । (९।१९)

गत्वाराधय राजानं दुःषन्तं हितकाम्यया । (९।२०)

दौःषन्तिं यौवराज्यस्थं दृष्ट्वा प्रीतिम् अवाप्स्यसि । (९।२१)

देवतानां गुरूणां च क्षत्रियाणां च भामिनि । (९।२२)

भर्तॄणां च विशेषेण हितं संगमनं सताम् । (९।२३)

तस्मात् पुत्रि कुमारेण गन्तव्यं मत्प्रियेप्सया । (९।२४)

प्रतिवाक्यं न दद्यास्त्वं शापिता मम पादयोः । (९।२५)

एवम् उक्त्वा सुतां तत्र पौत्रं कण्वो ऽभ्यभाषत । (९।२६)

परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्ध्न्युपाघ्राय पौरवम् । (९।२७)

सोमवंशोद्भवो राजा दुःषन्त इति विश्रुतः । (९।२८)

तस्याग्रमहिषी चैषा तव माता शुचिव्रता । (९।२९)

गन्तुकामा भर्तृपार्श्वं त्वया सह सुमध्यमा । (९।३०)

गत्वाभिवाद्य राजानं यौवराज्यम् अवाप्स्यसि । (९।३१)

स पिता तव राजेन्द्रस्तस्य त्वं वशगो भव । (९।३२)

पितृपैतामहं राज्यम् आतिष्ठस्व स्वभावतः । (९।३३)

तस्मिन् काले स्वराज्यस्थो माम् अनुस्मर पौरव । (९।३४)

अभिवाद्य मुनेः पादौ पौरवो वाक्यम् अब्रवीत् । (९।३५)

त्वं पिता मम विप्रर्षे त्वं माता त्वं गतिश्च मे । (९।३६)

न चान्यं पितरं मन्ये त्वाम् ऋते तु महातपः । (९।३७)

तव शुश्रूषणं पुण्यम् इह लोके परत्र च । (९।३८)

शकुन्तला भर्तृकामा स्वयं यातु यथेष्टतः । (९।३९)

अहं शुश्रूषणपरः पादमूले वसामि वः । (९।४०)

क्रीडां व्यालमृगैः सार्धं करिष्ये न पुरा यथा । (९।४१)

त्वच्छासनपरो नित्यं स्वाध्यायं च करोम्यहम् । (९।४२)

एवम् उक्त्वा तु संश्लिष्य पादौ कण्वस्य तिष्ठति । (९।४३)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्ररुरोद शकुन्तला । (९।४४)

स्नेहात् पितुश्च पुत्रस्य हर्षशोकसमन्विता । (९।४५)

निशाम्य रुदतीम् आर्तां दौःषन्तिर् वाक्यम् अब्रवीत् । (९।४६)

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं किं रोदिषि शकुन्तले । (९।४७)

गन्तव्यं काल्य उत्थाय भर्तृप्रीतिस्तवास्ति चेत् । (९।४८)

एकस्तु कुरुते पापं फलं भुङ्क्ते महाजनः । (९।४९)

भोक्तारस्तत्र मुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते । (९।५०)

मया निवारितो नित्यं न करोषि वचो मम । (९।५१)

निःसृतान् कुञ्जरान् नित्यं बाहुभ्यां सम्प्रमथ्य वै । (९।५२)

वनं च लोडयन् नित्यं सिंहव्याघ्रगणैर् युतम् । (९।५३)

एवंविधानि चान्यानि कृत्वा वै पुरुनन्दन । (९।५४)

रुषितो भगवांस्तात तस्माद् आवां विवासितौ । (९।५५)

अहं न गच्छे दुःषन्तं नास्मि पुत्रहितैषिणी । (९।५६)

पादमूले वसिष्यामि महर्षेर् भावितात्मनः । (९।५७)

एवम् उक्त्वा तु रुदती पपात मुनिपादयोः । (९।५८)

एवं विलपतीं कण्वश्चानुनीय च हेतुभिः । (९।५९)

पुनः प्रोवाच भगवान् आनृशंस्याद्धितं वचः । (९।६०)

शकुन्तले शृणुष्वेदं हितं पथ्यं च भामिनि । (९।६१)

पतिव्रताभावगुणान् हित्वा साध्यं न किंचन । (९।६२)

पतिव्रतानां देवा वै तुष्टाः सर्ववरप्रदाः । (९।६३)

प्रसादं च करिष्यन्ति आपदर्थे च भामिनि । (९।६४)

पतिप्रसादात् पुण्यगतिं प्राप्नुवन्ति न चाशुभम् । (९।६५)

तस्माद् गत्वा तु राजानम् आराधय शुचिस्मिते । (९।६६)

शकुन्तलां तथोक्त्वा वै शाकुन्तलम् अथाब्रवीत् । (९।६७)

दौहित्रो मम पौत्रस्त्वम् इलिलस्य महात्मनः । (९।६८)

शृणुष्व वचनं सत्यं प्रब्रवीमि तवानघ । (९।६९)

मनसा भर्तृकामा वै वाग्भिर् उक्त्वा पृथग्विधम् । (९।७०)

गन्तुं नेच्छति कल्याणी तस्मात् तात वहस्व वै । (९।७१)

शक्तस्त्वं प्रतिगन्तुं च मुनिभिः सह पौरव ॥ (९।७२)

तस्य तद् बलम् आज्ञाय कण्वः शिष्यान् उवाच ह । (१०।१)

शकुन्तलाम् इमां शीघ्रं सहपुत्राम् इत आश्रमात् । (१०।२)

भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ (१०।३)

नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते । (११।१)

कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान् नयत माचिरम् । (११।२)

वैशंपायनः । (११।३)

धर्माभिपूजितं पुत्रं काश्यपेन निशाम्य तु । (११।४)

काश्यपात् प्राप्य चानुज्ञां मुमुदे च शकुन्तला । (११।५)

कण्वस्य वचनं श्रुत्वा प्रतिगच्छेति चासकृत् । (११।६)

तथेत्युक्त्वा तु कण्वं च मातरं पौरवो ऽब्रवीत् । (११।७)

किं चिरायसि मातस्त्वं गमिष्यामो नृपालयम् । (११।८)

एवम् उक्त्वा तु तां देवीं दुःषन्तस्य महात्मनः । (११।९)

अभिवाद्य मुनेः पादौ गन्तुम् ऐच्छत् स पौरवः । (११।१०)

शकुन्तला च पितरम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । (११।११)

प्रदक्षिणीकृत्य तदा पितरं वाक्यम् अब्रवीत् । (११।१२)

अज्ञानान् मे पिता चेति दुरुक्तं वापि चानृतम् । (११।१३)

अकार्यं वाप्यनिष्टं वा क्षन्तुम् अर्हति तद् भवान् । (११।१४)

एवम् उक्तो नतशिरा मुनिर् नोवाच किंचन । (११।१५)

मनुष्यभावात् कण्वो ऽपि मुनिर् अश्रूण्यवर्तयत् । (११।१६)

अब्भक्षान् वायुभक्षांश्च शीर्णपर्णाशनान् मुनीन् । (११।१७)

फलमूलाशिनो दान्तान् कृशान् धमनिसंततान् । (११।१८)

व्रतिनो जटिलान् मुण्डान् वल्कलाजिनसंवृतान् । (११।१९)

समाहूय मुनिः कण्वः कारुण्याद् इदम् अब्रवीत् । (११।२०)

मया तु लालिता नित्यं मम पुत्री यशस्विनी । (११।२१)

वने जाता विवृद्धा च न च जानाति किंचन । (११।२२)

आश्रमेण पथा सर्वैर् नीयतां क्षत्रियालयम् । (११।२३)

द्वितीययोजने विप्राः प्रतिष्ठानं प्रतिष्ठितम् । (११।२४)

प्रतिष्ठाने पुरे राजा शाकुन्तलपितामहः । (११।२५)

अध्युवास चिरं कालम् उर्वश्या सहितः पुरा । (११।२६)

अनूपजाङ्गलयुतं धनधान्यसमाकुलम् । (११।२७)

प्रतिष्ठितं पुरवरं गङ्गायामुनसङ्गमे । (११।२८)

तत्र संगमम् आसाद्य स्नात्वा हुतहुताशनाः । (११।२९)

शाकमूलफलाहारा निवर्तध्वं महातपाः । (११।३०)

अन्यथा तु भवेद् विप्रा अध्वनो गमने श्रमः ॥ (११।३१)

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः । (१२।१)

शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम् ॥ (१२।२)

गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम् । (१३।१)

आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद् वनात् । (१३।२)

ऋषयः । (१३।३)

वैशंपायनः । (१३।४)

नागराः । (१३।५)

वैशंपायनः । (१३।६)

वैशंपायनः । (१३।७)

शकुन्तलां समादाय मुनयो धर्मवत्सलाः । (१३।८)

ते वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च । (१३।९)

कन्दराणि नितम्बांश्च राष्ट्राणि नगराणि च । (१३।१०)

आश्रमाणि च पुण्यानि गत्वा चैव गतश्रमाः । (१३।११)

शनैर् मध्याह्नवेलायां प्रतिष्ठानं समाययुः । (१३।१२)

तां पुरीं पुरुहूतेन ऐलस्यार्थे विनिर्मिताम् । (१३।१३)

परिघाट्टालकैर् मुख्यैर् उपतल्पशतैर् अपि । (१३।१४)

शतघ्नीशतयन्त्रैश्च गुप्ताम् अन्यैर् दुरासदाम् । (१३।१५)

हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्यविभूषिताम् । (१३।१६)

मण्टपैः ससभै रम्यैः प्रपाभिश्च समावृताम् । (१३।१७)

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिताम् । (१३।१८)

कैलासशिखराकारैर् गोपुरैः समलंकृताम् । (१३।१९)

द्वारतोरणनिर्यूहैर् मङ्गलैर् उपशोभिताम् । (१३।२०)

उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् । (१३।२१)

सर्वपुष्करिणीभिश्च उद्यानैश्च समावृताम् । (१३।२२)

वर्णाश्रमैः स्वधर्मस्थैर् नित्योत्सवसमाहितैः । (१३।२३)

धनधान्यसमृद्धैश्च संतुष्टै रत्नपूजितैः । (१३।२४)

क्रतुयुक्तैश्च विद्वद्भिर् अग्निहोत्रपरैः सदा । (१३।२५)

वर्जिताकार्यकरणैर् दानशीलैर् दयापरैः । (१३।२६)

अधर्मभीरुभिः सर्वैः स्वर्गलोकजिगीषुभिः । (१३।२७)

एवंविधजनोपेतम् इन्द्रलोकम् इवापरम् । (१३।२८)

तस्मिन् नगरमध्ये तु राजवेश्मप्रतिष्ठितम् । (१३।२९)

इन्द्रसद्मप्रतीकाशं सम्पूर्णं वित्तसंचयैः । (१३।३०)

तस्य मध्ये सभा दिव्या नानारत्नविचित्रिता । (१३।३१)

तस्यां सभायां राजर्षिः सर्वालंकारभूषितः । (१३।३२)

ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्चापि मन्त्रिभिश्चापि संवृतः । (१३।३३)

संस्तूयमानो राजेन्द्रः सूतमागधबन्दिभिः । (१३।३४)

कार्यार्थिभिः समभ्येत्य कृत्वा कार्यं गतेषु सः । (१३।३५)

सुखासीनो ऽभवद् राजा तस्मिन् काले महर्षयः । (१३।३६)

शकुन्तानां स्वनं श्रुत्वा निमित्तज्ञास्त्वलक्षयन् । (१३।३७)

शकुन्तले निमित्तानि शोभनानि भवन्ति नः । (१३।३८)

कार्यसिद्धिं वदन्त्येते ध्रुवं राज्ञी भविष्यसि । (१३।३९)

अस्मिंस्तु दिवसे पुत्रो युवराजो भविष्यति । (१३।४०)

वर्धमानपुरद्वारं तूर्यघोषनिनादितम् । (१३।४१)

शकुन्तलां पुरस्कृत्य विविशुस्ते महर्षयः । (१३।४२)

प्रविशन्तं नृपसुतं प्रशशंसुश्च प्रेक्षकाः । (१३।४३)

वर्धमानपुरद्वारं प्रविशन्न् एव पौरवः । (१३।४४)

इन्द्रलोकस्थम् आत्मानं मेने हर्षसमन्वितः । (१३।४५)

ततो वै नागराः सर्वे समाहूय परस्परम् । (१३।४६)

द्रष्टुकामा नृपसुतं समपद्यन्त भारत । (१३।४७)

देवतेव जनस्याग्रे भ्राजते श्रीर् इवागता । (१३।४८)

जयन्तेनेव पौलोमी इन्द्रलोकाद् इहागता । (१३।४९)

इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे महर्षीन् इदम् अब्रुवन् । (१३।५०)

अभिवादयन्तः सहिता महर्षीन् देववर्चसः । (१३।५१)

अद्य नः सफलं जन्म कृतार्थाश्च ततो वयम् । (१३।५२)

एवं ये स्म प्रपश्यामो महर्षीन् सूर्यवर्चसः । (१३।५३)

इत्युक्त्वा सहिताः केचिद् अन्वगच्छन्त पौरवम् । (१३।५४)

हैमवत्याः सुतम् इव कुमारं पुष्करेक्षणम् । (१३।५५)

ये केचिद् अब्रुवन् मूढाः शाकुन्तलदिदृक्षवः । (१३।५६)

कृष्णाजिनेन संछन्नान् द्रष्टुं नेच्छन्ति तापसान् । (१३।५७)

पिशाचा इव दृश्यन्ते नागराणां विरूपिणः । (१३।५८)

विना संध्यां पिशाचास्ते प्रविशन्ति पुरोत्तमम् । (१३।५९)

क्षुत्पिपासार्दितान् दीनान् वल्कलाजिनवाससः । (१३।६०)

त्वगस्थिभूतान् निर्मांसान् धमनीसंततान् अपि । (१३।६१)

पिङ्गलाक्षान् पिङ्गजटान् दीर्घदन्तान् निरूदरान् । (१३।६२)

विशीर्षकान् ऊर्ध्वहस्तान् दृष्ट्वा हास्यन्ति नागराः । (१३।६३)

एवम् उक्तवतां तेषां गिरं श्रुत्वा महर्षयः । (१३।६४)

अन्योन्यं ते समाहूय इदं वचनम् अब्रुवन् । (१३।६५)

उक्तं भगवता वाक्यं न कृतं सत्यवादिना । (१३।६६)

पुरप्रवेशनं नात्र कर्तव्यम् इति शासनम् । (१३।६७)

किं कारणं प्रवेक्ष्यामो नगरं दुर्जनैर् वृतम् । (१३।६८)

त्यक्तसङ्गस्य च मुनेर् नगरे किं प्रयोजनम् । (१३।६९)

तस्माद् गमिष्याम वयं गङ्गायामुनसंगमम् । (१३।७०)

एवम् उक्त्वा मुनिगणाः प्रतिजग्मुर् यथागतम् । (१३।७१)

गतान् मुनिगणान् दृष्ट्वा पुत्रं संगृह्य पाणिना । (१३।७२)

मातापितृभ्यां विरहाद् यथा शोचन्ति दारकाः । (१३।७३)

तथा शोकपरीताङ्गी धृतिम् आलम्ब्य दुःखिता । (१३।७४)

गतेषु तेषु विप्रेषु राजमार्गेण भामिनी । (१३।७५)

पुत्रेणैव सहायेन सा जगाम शनैः शनैः । (१३।७६)

अदृष्टपूर्वान् पश्यन् वै राजमार्गेण पौरवः । (१३।७७)

हर्म्यप्रासादचैत्यांश्च सभा दिव्या विचित्रिताः । (१३।७८)

कौतूहलसमाविष्टो दृष्ट्वा विस्मयम् आगतः । (१३।७९)

सर्वे ब्रुवन्ति तां दृष्ट्वा पद्महीनाम् इव श्रियम् । (१३।८०)

गतेन हंसीसदृशीं कोकिलेन स्वरे समाम् । (१३।८१)

मुखेन चन्द्रसदृशीं श्रिया पद्मालयासमाम् । (१३।८२)

स्मितेन कुन्दसदृशीं पद्मगर्भसमत्वचम् । (१३।८३)

पद्मपत्रविशालाक्षीं तप्तजाम्बूनदप्रभाम् । (१३।८४)

करान्तमितमध्यां तां सुकेशीं संहतस्तनीम् । (१३।८५)

जघनं सुविशालं वै ऊरू करिकरोपमौ । (१३।८६)

रक्ततुङ्गनखौ पादौ धरण्यां सुप्रतिष्ठितौ । (१३।८७)

एवंरूपसमायुक्ता स्वर्गलोकाद् इहागता । (१३।८८)

इति स्म सर्वे ऽमन्यन्त दुःषन्तनगरे जनाः । (१३।८९)

पुनः पुनर् अवोचंस्ते शाकुन्तलगुणान् अपि । (१३।९०)

सिंहेक्षणः सिंहदंष्ट्रः सिंहस्कन्धो महाभुजः । (१३।९१)

सिंहोरस्कः सिंहबलः सिंहविक्रान्तगाम्ययम् । (१३।९२)

पृथ्वंसः पृथुवक्षाश्च छत्त्राकारशिरा महान् । (१३।९३)

पाणिपादतले रक्तो रक्तास्यो दुन्दुभिस्वनः । (१३।९४)

राजलक्षणयुक्तश्च राजश्रीश्चास्य दृश्यते । (१३।९५)

आकारेण च रूपेण शरीरेणापि तेजसा । (१३।९६)

दुःषन्तेन समो ह्येष कस्य पुत्रो भविष्यति । (१३।९७)

एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रशशंसुः सहस्रशः । (१३।९८)

युक्तिवादान् अवोचन्त सर्वाः प्राणभृतः स्त्रियः । (१३।९९)

बान्धवा इव सस्नेहा अनुजग्मुः शकुन्तलाम् । (१३।१००)

पौराणां तद् वचः श्रुत्वा तूष्णींभूता शकुन्तला । (१३।१०१)

वेश्मद्वारं समासाद्य विह्वलन्ती नृपात्मजा । (१३।१०२)

चिन्तयामास सहसा कार्यगौरवकारणात् । (१३।१०३)

लज्जया च परीताङ्गी राजन् राजसमक्षतः । (१३।१०४)

अघृणा किं नु वक्ष्यामि दुःषन्तं मम कारणात् । (१३।१०५)

एवम् उक्त्वा तु कृपणा चिन्तयन्ती शकुन्तला ॥ (१३।१०६)

अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता । (१४।१)

सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा । (१४।२)

निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनर् आगताः । (१४।३)

सिंहासनस्थं राजानं महेन्द्रसदृशद्युतिम् । (१४।४)

शकुन्तला नतशिराः परं हर्षम् अवाप्य च ॥ (१४।५)

पूजयित्वा यथान्यायम् अब्रवीत् तं शकुन्तला । (१५।१)

शकुन्तला । (१५।२)

अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम् । (१५।३)

एवम् उक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता । (१५।४)

स्तम्भम् आलिङ्ग्य राजानं प्रसीदस्वेत्युवाच सा । (१५।५)

शाकुन्तलो ऽपि राजानम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । (१५।६)

हर्षेणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्ववैक्षत । (१५।७)

दुःषन्तो धर्मबुद्ध्या तु चिन्तयन्न् एव सो ऽब्रवीत् । (१५।८)

किम् आगमनकार्यं ते ब्रूहि त्वं वरवर्णिनि । (१५।९)

करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः । (१५।१०)

प्रसीदस्व महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम । (१५।११)

अयं पुत्रस्त्वया राजन् यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम् ॥ (१५।१२)

त्वया ह्ययं सुतो राजन् मय्युत्पन्नः सुरोपमः । (१६।१)

यथासमयम् एतस्मिन् वर्तस्व पुरुषोत्तम ॥ (१६।२)

यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया । (१७।१)

तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति । (१७।२)

वैशंपायनः । (१७।३)

तस्योपभोगसक्तस्य स्त्रीषु चान्यासु भारत । (१७।४)

शकुन्तला सपुत्रा च मनस्यन्तरधीयत । (१७।५)

स धारयन् मनस्येनां सपुत्रां सस्मितां तदा । (१७।६)

तदोपगृह्य मनसा चिरं सुखम् अवाप सः ॥ (१७।७)

सो ऽथ श्रुत्वैव तद् वाक्यं तस्या राजा स्मरन्न् अपि । (१८।१)

अब्रवीन् न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि । (१८।२)

मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयम् इति मे मतिः । (१८।३)

नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम् ॥ (१८।४)

धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह । (१९।१)

गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद् वापीच्छसि तत् कुरु ॥ (१९।२)

सैवम् उक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी । (२०।१)

विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुर् इवाचला ॥ (२०।२)

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा । (२१।१)

कटाक्षैर् निर्दहन्तीव तिर्यग् राजानम् ऐक्षत ॥ (२१।२)

आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता । (२२।१)

तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥ (२२।२)

सा मुहूर्तम् इव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता । (२३।१)

भर्तारम् अभिसम्प्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)

जानन्न् अपि महाराज कस्माद् एवं प्रभाषसे । (२४।१)

न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ (२४।२)

अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । (२५।१)

कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानम् अवमन्यथाः ॥ (२५।२)

यो ऽन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते । (२६।१)

किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ (२६।२)

एको ऽहम् अस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् । (२७।१)

यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि । (२७।२)

धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् । (२७।३)

नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत् ॥ (२७।४)

मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद् वेत्ति माम् इति । (२८।१)

विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः ॥ (२८।२)

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश्च । (२९।१)

अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ (२९।२)

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् । (३०।१)

हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥ (३०।२)

न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः । (३१।१)

तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम् ॥ (३१।२)

अवमन्यात्मनात्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते । (३२।१)

देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥ (३२।२)

स्वयं प्राप्तेति माम् एवं मावमंस्थाः पतिव्रताम् । (३३।१)

अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्याम् उपस्थिताम् ॥ (३३।२)

किमर्थं मां प्राकृतवद् उपप्रेक्षसि संसदि । (३४।१)

न खल्वहम् इदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥ (३४।२)

यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि । (३५।१)

दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस्ते ऽद्य फलिष्यति ॥ (३५।२)

भार्यां पतिः सम्प्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः । (३६।१)

जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः ॥ (३६।२)

यद् आगमवतः पुंसस्तद् अपत्यं प्रजायते । (३७।१)

तत् तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान् पितामहान् ॥ (३७।२)

पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । (३८।१)

तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयम् एव स्वयम्भुवा । (३८।२)

पुत्रेण लोकाञ् जयति पुत्रेणानन्त्यम् अश्नुते । (३८।३)

अथ पुत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः ॥ (३८।४)

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती । (३९।१)

सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ (३९।२)

अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा । (४०।१)

शरीरं प्रोच्यते बुधैः । (४०।२)

भार्या श्रेष्ठतमा लोके । (४०।३)

भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मित्रं मरिष्यतः ॥ (४०।४)

भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः । (४१।१)

भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः । (४१।२)

ब्रह्मा सुरासुरगुरुः सो ऽपि शक्तिं पुराकरोत् । (४१।३)

प्रकृतिं स्वां प्रविश्याशु ब्रह्माण्डम् अभवत् ततः । (४१।४)

भर्तव्या रक्षणीया च भार्या हि पतिना सदा । (४१।५)

धर्मार्थकामसंसिद्धौ भार्या भर्तुः सहायिनी । (४१।६)

यदा भर्ता च भार्या च परस्परवशानुगौ । (४१।७)

तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणाम् अपि संगमः । (४१।८)

कथं भार्याम् ऋते धर्मः कथं वा पुरुषः प्रभो । (४१।९)

प्राप्नोति कामम् अर्थं वाप्यस्यां त्रितयम् आहितम् । (४१।१०)

तथैव भर्तारम् ऋते भार्या धर्मादिसाधने । (४१।११)

न समर्था त्रिवर्गो ऽयं दंपत्योः समुपाश्रितः । (४१।१२)

देवतातिथिभृत्यानाम् अतिथीनां च पूजनम् । (४१।१३)

न पुंभिः शक्यते कर्तुम् ऋते भार्यां कथंचन । (४१।१४)

प्राप्तो ऽपि चार्थो मनुजैर् आनीतो ऽपि निजं गृहम् । (४१।१५)

नाशम् एति विना भार्यां कुभार्यासंग्रहेण वा । (४१।१६)

कामस्तु नैव तस्यास्ति प्रत्यक्षेणोपदृश्यते ॥ (४१।१७)

सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः । (४२।१)

पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ (४२।२)

कान्तारेष्वपि विश्रामो नरस्याध्वनिकस्य वै । (४३।१)

यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद् दाराः परा गतिः ॥ (४३।२)

संसरन्तम् अपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् । (४४।१)

भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ (४४।२)

प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते । (४५।१)

पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात् साध्व्यनुगच्छति ॥ (४५।२)

एतस्मात् कारणाद् राजन् पाणिग्रहणम् इष्यते । (४६।१)

यद् आप्नोति पतिर् भार्याम् इह लोके परत्र च । (४६।२)

पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै ॥ (४६।३)

आत्मात्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः । (४७।१)

तस्माद् भार्यां नरः पश्येन् मातृवत् पुत्रमातरम् । (४७।२)

अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा । (४७।३)

गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च । (४७।४)

पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च । (४७।५)

तेषां शीलगुणाचाराः संपर्काच्च शुभाशुभात् ॥ (४७।६)

भार्यायां जनितं पुत्रम् आदर्शे स्वम् इवाननम् । (४८।१)

ह्लादते जनिता प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् । (४८।२)

पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात् । (४८।३)

कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम् । (४८।४)

परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः । (४८।५)

मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः । (४८।६)

द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनकारिणः । (४८।७)

द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप । (४८।८)

न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारम् अथापि वा । (४८।९)

न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्माद् आत्मा सुतो भवेत् ॥ (४८।१०)

दह्यमाना मनोदुःखैर् व्याधिभिश्चातुरा नराः । (४९।१)

ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव । (४९।२)

विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः । (४९।३)

ते ऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ॥ (४९।४)

सुसंरब्धो ऽपि रामाणां न ब्रूयाद् अप्रियं बुधः । (५०।१)

रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तम् अवेक्ष्य च । (५०।२)

आत्मनो ऽर्धम् इति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजा । (५०।३)

शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गम् ऋषीन् पितॄन् ॥ (५०।४)

आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम् । (५१।१)

ऋषीणाम् अपि का शक्तिः स्रष्टुं रामाम् ऋते प्रजाः । (५१।२)

देवानाम् अपि का शक्तिः कर्तुं संभवम् आत्मनः । (५१।३)

पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता । (५१।४)

ऋषिभ्यो ऋषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे ॥ (५१।५)

परिपत्य यदा सूनुर् धरणीरेणुगुण्ठितः । (५२।१)

पितुर् आश्लिष्यते ऽङ्गानि किम् इवास्त्यधिकं ततः ॥ (५२।२)

स त्वं स्वयम् अनुप्राप्तं साभिलाषम् इमं सुतम् । (५३।१)

प्रेक्षमाणं च काक्षेण किमर्थम् अवमन्यसे ॥ (५३।२)

अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः । (५४।१)

न भरेथाः कथं नु त्वं धर्मज्ञः सन् स्वम् आत्मजम् । (५४।२)

ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलाण्डानि वायसाः । (५४।३)

किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रम् ईदृशम् । (५४।४)

मलयाच्चन्दनं जातम् अतिशीतं वदन्ति वै । (५४।५)

शिशोर् आलिङ्गनं तस्माच्चन्दनाद् अधिकं भवेत् ॥ (५४।६)

न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथा सुखः । (५५।१)

शिशोर् आलिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर् यथा सुखः ॥ (५५।२)

ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर् वरिष्ठा चतुष्पदाम् । (५६।१)

गुरुर् गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ॥ (५६।२)

स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रो ऽयं प्रियदर्शनः । (५७।१)

अपुत्रस्य जगच्छून्यम् अपुत्रस्य गृहेण किम् । (५७।२)

पुत्रेण लोकाञ् जयति श्रुतिर् एषा सनातनी । (५७।३)

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति पुत्रसमं सुखम् । (५७।४)

नास्ति पुत्रसमा प्रीतिः नास्ति पुत्रसमा गतिः । (५७।५)

अनृतं वक्ति लोको ऽयं चन्दनं किल शीतलम् । (५७।६)

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनाद् अपि शीतलः । (५७।७)

पुत्रस्पर्शात् सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥ (५७।८)

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहम् अरिंदम । (५८।१)

अद्यायं मन्नियोगात् तु तवाह्वानं प्रतीक्षते । (५८।२)

इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम् ॥ (५८।३)

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव । (५९।१)

राजसूयादिकान् अन्यान् क्रतून् अमितदक्षिणान् । (५९।२)

इति वाग् अन्तरिक्षे मां सूतके ऽभ्यवदत् पुरा ॥ (५९।३)

ननु नामाङ्कम् आरोप्य स्नेहाद् ग्रामान्तरं गताः । (६०।१)

मूर्ध्न्युपाघ्राय पुत्रकम् । (६०।२)

एवं हि पुत्रेणान्ये ऽपि । (६०।३)

मूर्ध्नि पुत्रान् उपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ॥ (६०।४)

वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रवादं द्विजातयः । (६१।१)

जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा ॥ (६१।२)

अङ्गाद् अङ्गात् सम्भवसि हृदयाद् अभिजायसे । (६२।१)

आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् । (६२।२)

उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि ॥ (६२।३)

पोषो हि त्वदधीनो मे संतानम् अपि चाक्षयम् । (६३।१)

तस्मात् त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम् । (६३।२)

एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रदृश्यते ॥ (६३।३)

त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतो ऽयं पुरुषात् पुरुषो ऽपरः । (६४।१)

सरसीवामल आत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम् । (६४।२)

सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वम् आत्मनि ॥ (६४।३)

यथा ह्याहवनीयो ऽग्निर् गार्हपत्यात् प्रणीयते । (६५।१)

तथा त्वत्तः प्रसूतो ऽयं त्वम् एकः सन् द्विधा कृतः ॥ (६५।२)

मृगापकृष्टेन हि ते मृगयां परिधावता । (६६।१)

अहम् आसादिता राजन् कुमारी पितुर् आश्रमे ॥ (६६।२)

उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका । (६७।१)

विश्वाची च घृताची च षड् एवाप्सरसां वराः ॥ (६७।२)

तासां मां मेनका नाम ब्रह्मयोनिर् वराप्सराः । (६८।१)

दिवः सम्प्राप्य जगतीं विश्वामित्राद् अजीजनत् । (६८।२)

श्रीमान् ऋषिर् धर्मपरो वैश्वानर इवापरः । (६८।३)

ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः । (६८।४)

कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभश्च धार्मिकः । (६८।५)

गाधिस्तस्य सुतो राजा विश्वामित्रस्तु गाधिजः । (६८।६)

एवंविधः पिता राजन् माता मे मेनकाप्सराः ॥ (६८।७)

सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाप्सराः । (६९।१)

अवकीर्य च मां याता परात्मजम् इवासती । (६९।२)

पक्षिणः पुण्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा । (६९।३)

पक्षैस्तैर् अभिगुप्ता च तस्माद् अस्मि शकुन्तला । (६९।४)

ततो ऽहम् ऋषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना । (६९।५)

जलार्थम् अग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः । (६९।६)

न्यासभूताम् इव मुनेः प्रददुर् मां दयावतः । (६९।७)

कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः । (६९।८)

स मारणिम् इवादाय स्वम् आश्रमम् उपागमत् । (६९।९)

सा वै संभाविता राजन्न् अनुक्रोशान् महर्षिणा । (६९।१०)

तेनैव स्वसुतेवाहं राजन् वै वरवर्णिनी । (६९।११)

विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप । (६९।१२)

यौवने वर्तमानां च दृष्टवान् असि मां नृप । (६९।१३)

आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने वने । (६९।१४)

धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः । (६९।१५)

वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर् माम् अपत्यार्थम् अचूचुदः । (६९।१६)

अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम् । (६९।१७)

गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिम् अग्रहीः । (६९।१८)

साहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वम् आत्मनः । (६९।१९)

स्वधर्मं च पुरस्कृत्य त्वाम् अद्य शरणं गता । (६९।२०)

तस्मान् नार्हसि संश्रुत्य तथेति वितथं वचः । (६९।२१)

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुम् उपस्थिताम् । (६९।२२)

त्वन्नाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वम् अनागसम् ॥ (६९।२३)

किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि जन्मनि । (७०।१)

यद् अहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति च त्वया । (७०।२)

संगता राजशार्दूल पूर्वकर्मावसादिनी ॥ (७०।३)

कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहम् आश्रमम् । (७१।१)

इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजम् आत्मना ॥ (७१।२)

दुःषन्त उवाच । (७२।१)

न पुत्रम् अभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले । (७२।२)

असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ॥ (७२।३)

मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव । (७३।१)

यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्येव प्रवेरिता ॥ (७३।२)

स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव । (७४।१)

विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः । (७४।२)

सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद् यथेष्टतः । (७४।३)

अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः ॥ (७४।४)

मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां च ते पिता । (७५।१)

तयोर् अपत्यं कस्मात् त्वं पुंश्चलीवाभिधास्यसि । (७५।२)

जातिश्चापि निकृष्टा ते कुलीनेति विजल्पसे । (७५।३)

जनयित्वा त्वम् उत्सृष्टा कोकिलेव परैर् भृता । (७५।४)

अरिष्टैर् इव दुर्बुद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता । (७५।५)

अश्रद्धेयम् इदं वाक्यं यत् त्वं जल्पसि तापसि । (७५।६)

ब्रुवन्ती राजसांनिध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि । (७५।७)

सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च । (७५।८)

यद् इहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम् ॥ (७५।९)

अश्रद्धेयम् इदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे । (७६।१)

विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम् ॥ (७६।२)

क्व महर्षिः सदैवोग्रः साप्सरा क्व च मेनका । (७७।१)

क्व च त्वम् एवं कृपणा तापसीवेषधारिणी ॥ (७७।२)

अतिकायश्च पुत्रस्ते बालो ऽपि बलवान् अयम् । (७८।१)

कथम् अल्पेन कालेन शालस्कन्ध इवोद्गतः ॥ (७८।२)

सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे । (७९।१)

यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि ॥ (७९।२)

सर्वम् एतत् परोक्षं मे यत् त्वं वदसि तापसि । (८०।१)

सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः । (८०।२)

सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः । (८०।३)

असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुम् अर्हसि । (८०।४)

नाहं त्वाम् अभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया ॥ (८०।५)