MBh, 3, 112
Select a line for its word-by-word analysis.
इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी । (१।२)
ihāgato jaṭilo brahmacārī na vai hrasvo nātidīrgho manasvī |
सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः सुतः सुराणाम् इव शोभमानः ॥ (१।३)
suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ sutaḥ surāṇām iva śobhamānaḥ ||
समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः सुशुक्लकृष्णाक्षतरश् चकोरैः । (२।१)
samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ suśuklakṛṣṇākṣataraś cakoraiḥ |
नीलाः प्रसन्नाश् च जटाः सुगन्धा हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः ॥ (२।२)
nīlāḥ prasannāś ca jaṭāḥ sugandhā hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ ||
आधाररूपा पुनर् अस्य कण्ठे विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे । (३।१)
ādhārarūpā punar asya kaṇṭhe vibhrājate vidyudivāntarikṣe |
द्वौ चास्य पिण्डावधरेण कण्ठम् अजातरोमौ सुमनोहरौ च ॥ (३।२)
dvau cāsya piṇḍāvadhareṇa kaṇṭham ajātaromau sumanoharau ca ||
विलग्नमध्यश् च स नाभिदेशे कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा । (४।१)
vilagnamadhyaś ca sa nābhideśe kaṭiśca tasyātikṛtapramāṇā |
तथास्य चीरान्तरिता प्रभाति हिरण्मयी मेखला मे यथेयम् ॥ (४।२)
tathāsya cīrāntaritā prabhāti hiraṇmayī mekhalā me yatheyam ||
अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं विकूजितं पादयोः सम्प्रभाति । (५।१)
anyacca tasyādbhutadarśanīyaṃ vikūjitaṃ pādayoḥ samprabhāti |
पाण्योश्च तद्वत् स्वनवन्निबद्धौ कलापकावक्षमाला यथेयम् ॥ (५।२)
pāṇyośca tadvat svanavannibaddhau kalāpakāvakṣamālā yatheyam ||
विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसाः सरसीव मत्ताः । (६।१)
viceṣṭamānasya ca tasya tāni kūjanti haṃsāḥ sarasīva mattāḥ |
चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति ॥ (६।२)
cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni nemāni tadvanmama rūpavanti ||
वक्त्रं च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः । (७।१)
vaktraṃ ca tasyādbhutadarśanīyaṃ pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ |
पुंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितो ऽन्तरात्मा ॥ (७।२)
puṃskokilasyeva ca tasya vāṇī tāṃ śṛṇvato me vyathito 'ntarātmā ||
यथा वनं माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनाभिवाति । (८।१)
yathā vanaṃ mādhavamāsi madhye samīritaṃ śvasanenābhivāti |
तथा स वात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाणः पवनेन तात ॥ (८।२)
tathā sa vātyuttamapuṇyagandhī niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta ||
सुसंयताश् चापि जटा विभक्ता द्वैधीकृता भान्ति समा ललाटे । (९।१)
susaṃyatāś cāpi jaṭā vibhaktā dvaidhīkṛtā bhānti samā lalāṭe |
कर्णौ च चित्रैर् इव चक्रवालैः समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः ॥ (९।२)
karṇau ca citrair iva cakravālaiḥ samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ ||
तथा फलं वृत्तम् अथो विचित्रं समाहनत् पाणिना दक्षिणेन । (१०।१)
tathā phalaṃ vṛttam atho vicitraṃ samāhanat pāṇinā dakṣiṇena |
तद् भूमिम् आसाद्य पुनः पुनश् च समुत्पतत्यद्भुतरूपम् उच्चैः ॥ (१०।२)
tad bhūmim āsādya punaḥ punaś ca samutpatatyadbhutarūpam uccaiḥ ||
तच्चापि हत्वा परिवर्तते ऽसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णः । (११।१)
taccāpi hatvā parivartate 'sau vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ |
तं प्रेक्ष्य मे पुत्रम् इवामराणां प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता ॥ (११।२)
taṃ prekṣya me putram ivāmarāṇāṃ prītiḥ parā tāta ratiśca jātā ||
स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्त्रम् । (१२।१)
sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktram |
वक्त्रेण वक्त्रं प्रणिधाय शब्दं चकार तन्मे ऽजनयत् प्रहर्षम् ॥ (१२।२)
vaktreṇa vaktraṃ praṇidhāya śabdaṃ cakāra tanme 'janayat praharṣam ||
न चापि पाद्यं बहु मन्यते ऽसौ फलानि चेमानि मयाहृतानि । (१३।१)
na cāpi pādyaṃ bahu manyate 'sau phalāni cemāni mayāhṛtāni |
एवंव्रतो ऽस्मीति च माम् अवोचत् फलानि चान्यानि नवान्यदान् मे ॥ (१३।२)
evaṃvrato 'smīti ca mām avocat phalāni cānyāni navānyadān me ||
मयोपयुक्तानि फलानि तानि नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् । (१४।१)
mayopayuktāni phalāni tāni nemāni tulyāni rasena teṣām |
न चापि तेषां त्वग् इयं यथैषां साराणि नैषाम् इव सन्ति तेषाम् ॥ (१४।२)
na cāpi teṣāṃ tvag iyaṃ yathaiṣāṃ sārāṇi naiṣām iva santi teṣām ||
तोयानि चैवातिरसानि मह्यं प्रादात् स वै पातुम् उदाररूपः । (१५।१)
toyāni caivātirasāni mahyaṃ prādāt sa vai pātum udārarūpaḥ |
पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो ममाभवद् भूश्चलितेव चासीत् ॥ (१५।२)
pītvaiva yānyabhyadhikaḥ praharṣo mamābhavad bhūścaliteva cāsīt ||
इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः । (१६।१)
imāni citrāṇi ca gandhavanti mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ |
यानि प्रकीर्येह गतः स्वम् एव स आश्रमं तपसा द्योतमानः ॥ (१६।२)
yāni prakīryeha gataḥ svam eva sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ ||
गतेन तेनास्मि कृतो विचेता गात्रं च मे संपरितप्यतीव । (१७।१)
gatena tenāsmi kṛto vicetā gātraṃ ca me saṃparitapyatīva |
इच्छामि तस्यान्तिकम् आशु गन्तुं तं चेह नित्यं परिवर्तमानम् ॥ (१७।२)
icchāmi tasyāntikam āśu gantuṃ taṃ ceha nityaṃ parivartamānam ||
गच्छामि तस्यान्तिकम् एव तात का नाम सा व्रतचर्या च तस्य । (१८।१)
gacchāmi tasyāntikam eva tāta kā nāma sā vratacaryā ca tasya |
इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्धं यथा तपः स चरत्युग्रकर्मा ॥ (१८।२)
icchāmyahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ yathā tapaḥ sa caratyugrakarmā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.