भीष्म उवाच । (१।१)

ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च कृषिर् वणिज्या पशुपालनं च । (१।२)

शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतोर् अकार्यम् एतत् परमं द्विजस्य ॥ (१।३)

सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा । (२।१)

कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥ (२।२)

राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया । (३।१)

कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत् ॥ (३।२)

शूद्रो राजन् भवति ब्रह्मबन्धुर् दुश्चारित्र्यो यश्च धर्माद् अपेतः । (४।१)

वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद् विकर्मा ॥ (४।२)

जपन् वेदान् अजपंश्चापि राजन् समः शूद्रैर् दासवच्चापि भोज्यः । (५।१)

एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति राजन्न् एतान् वर्जयेद् देवकृत्ये ॥ (५।२)

निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते । (६।१)

हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन् देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥ (६।२)

तस्माद् धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् । (७।१)

तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव पुरा राजन् ब्रह्मणा वै निसृष्टाः ॥ (७।२)

यः स्याद् दान्तः सोमप आर्यशीलः सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः । (८।१)

ऋजुर् मृदुर् अनृशंसः क्षमावान् स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥ (८।२)

शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजंल् लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः । (९।१)

तस्माद् वर्णाञ् जातिधर्मेषु सक्तान् मत्वा विष्णुर् नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥ (९।२)

लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्याच् चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः । (१०।१)

सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः ॥ (१०।२)

यश्च त्रयाणां वर्णानाम् इच्छेद् आश्रमसेवनम् । (११।१)

कर्तुम् आश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ् शृणु पाण्डव ॥ (११।२)

शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः । (१२।१)

अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥ (१२।२)

अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा । (१३।१)

आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥ (१३।२)

भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद् धर्मचारिणः । (१४।१)

तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥ (१४।२)

कृतकृत्यो वयोऽतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः । (१५।१)

वैश्यो गच्छेद् अनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ॥ (१५।२)

वेदान् अधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ । (१६।१)

संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥ (१६।२)

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर । (१७।१)

राजसूयाश्वमेधादीन्मखान् अन्यांस्तथैव च ॥ (१७।२)

समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः । (१८।१)

संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥ (१८।२)

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव । (१९।१)

अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥ (१९।२)

अर्चयित्वा पितॄन् सम्यक् पितृयज्ञैर् यथाविधि । (२०।१)

देवान् यज्ञैर् ऋषीन् वेदैर् अर्चित्वा चैव यत्नतः ॥ (२०।२)

अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेद् आश्रमान्तरम् । (२१।१)

आनुपूर्व्याश्रमान् राजन् गत्वा सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ (२१।२)

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया । (२२।१)

अपेतगृहधर्मो ऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ॥ (२२।२)

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ । (२३।१)

चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुर् आश्रमवासिनाम् ॥ (२३।२)

बह्वायत्तं क्षत्रियैर् मानवानां लोकश्रेष्ठं धर्मम् आसेवमानैः । (२४।१)

सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां राज्ञो धर्माद् इति वेदाच्छृणोमि ॥ (२४।२)

यथा राजन् हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि । (२५।१)

एवं धर्मान् राजधर्मेषु सर्वान् सर्वावस्थं सम्प्रलीनान् निबोध ॥ (२५।२)

अल्पाश्रयान् अल्पफलान् वदन्ति धर्मान् अन्यान् धर्मविदो मनुष्याः । (२६।१)

महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुर् आर्याः ॥ (२६।२)

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति । (२७।१)

सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजंस् त्यागे चाहुर् धर्मम् अग्र्यं पुराणम् ॥ (२७।२)

मज्जेत् त्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्मा न भवेयुर् विरुद्धाः । (२८।१)

सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे ॥ (२८।२)

सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः । (२९।१)

सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः सर्वे लोका राजधर्मान् प्रविष्टाः ॥ (२९।२)

यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना धर्माश्रितानाम् उपपीडनाय । (३०।१)

एवं धर्मा राजधर्मैर् वियुक्ताः सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ (३०।२)