वैशंपायन उवाच । (१।१)

तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु । (१।२)

वाक्यम् अभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः ॥ (१।३)

जीमूत इव घर्मान्ते सर्वां संश्रावयन् सभाम् । (२।१)

धृतराष्ट्रम् अभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः ॥ (२।२)

कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्याद् इति भारत । (३।१)

अप्रयत्नेन वीराणाम् एतद् यतितुम् आगतः ॥ (३।२)

राजन्नान्यत् प्रवक्तव्यं तव निःश्रेयसं वचः । (४।१)

विदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यम् अरिंदम ॥ (४।२)

इदम् अद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव । (५।१)

श्रुतवृत्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः ॥ (५।२)

कृपानुकम्पा कारुण्यम् आनृशंस्यं च भारत । (६।१)

तथार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद् विशिष्यते ॥ (६।२)

तस्मिन् एवंविधे राजन् कुले महति तिष्ठति । (७।१)

त्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तम् असांप्रतम् ॥ (७।२)

त्वं हि वारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम । (८।१)

मिथ्या प्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च ॥ (८।२)

ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः । (९।१)

धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत् ॥ (९।२)

अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः । (१०।१)

स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद् वेत्थ भरतर्षभ ॥ (१०।२)

सेयम् आपन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । (११।१)

उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति ॥ (११।२)

शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेद् इच्छसि भारत । (१२।१)

न दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ ॥ (१२।२)

त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशां पते । (१३।१)

पुत्रान् स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान् ॥ (१३।२)

आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः । (१४।१)

हितं बलवद् अप्येषां तिष्ठतां तव शासने ॥ (१४।२)

तव चैव हितं राजन् पाण्डवानाम् अथो हितम् । (१५।१)

शमे प्रयतमानस्य मम शासनकाङ्क्षिणाम् ॥ (१५।२)

स्वयं निष्कलम् आलक्ष्य संविधत्स्व विशां पते । (१६।१)

सहभूतास्तु भरतास्तवैव स्युर् जनेश्वर ॥ (१६।२)

धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन् पाण्डवैर् अभिरक्षितः । (१७।१)

न हि शक्यास्तथाभूता यत्नाद् अपि नराधिप ॥ (१७।२)

न हि त्वां पाण्डवैर् जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः । (१८।१)

इन्द्रो ऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः ॥ (१८।२)

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । (१९।१)

अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो ऽथ बाह्लिकः ॥ (१९।२)

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्बोजश्च सुदक्षिणः । (२०।१)

युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा ॥ (२०।२)

सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथः । (२१।१)

को नु तान् विपरीतात्मा युध्येत भरतर्षभ ॥ (२१।२)

लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्रधृष्यताम् । (२२।१)

प्राप्स्यसि त्वम् अमित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः ॥ (२२।२)

तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते । (२३।१)

श्रेयांसश्चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप ॥ (२३।२)

स त्वं पुत्रैश्च पौत्रैश्च भ्रातृभिः पितृभिस्तथा । (२४।१)

सुहृद्भिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम् ॥ (२४।२)

एतान् एव पुरोधाय सत्कृत्य च यथा पुरा । (२५।१)

अखिलां भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते ॥ (२५।२)

एतैर् हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारत । (२६।१)

अन्यान् विजेष्यसे शत्रून् एष स्वार्थस्तवाखिलः ॥ (२६।२)

तैर् एवोपार्जितां भूमिं भोक्ष्यसे च परंतप । (२७।१)

यदि सम्पत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर् नराधिप ॥ (२७।२)

संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान् क्षयः । (२८।१)

क्षये चोभयतो राजन् कं धर्मम् अनुपश्यसि ॥ (२८।२)

पाण्डवैर् निहतैः संख्ये पुत्रैर् वापि महाबलैः । (२९।१)

यद् विन्देथाः सुखं राजंस्तद् ब्रूहि भरतर्षभ ॥ (२९।२)

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः । (३०।१)

पाण्डवास्तावकाश्चैव तान् रक्ष महतो भयात् ॥ (३०।२)

न पश्येम कुरून् सर्वान् पाण्डवांश्चैव संयुगे । (३१।१)

क्षीणान् उभयतः शूरान् रथेभ्यो रथिभिर् हतान् ॥ (३१।२)

समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम । (३२।१)

अमर्षवशम् आपन्ना नाशयेयुर् इमाः प्रजाः ॥ (३२।२)

त्राहि राजन्न् इमं लोकं न नश्येयुर् इमाः प्रजाः । (३३।१)

त्वयि प्रकृतिम् आपन्ने शेषं स्यात् कुरुनन्दन ॥ (३३।२)

शुक्ला वदान्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः । (३४।१)

अन्योन्यसचिवा राजंस्तान् पाहि महतो भयात् ॥ (३४।२)

शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम् । (३५।१)

सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम् ॥ (३५।२)

सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृत्य भरतर्षभ । (३६।१)

अमर्षांश्च निराकृत्य वैराणि च परंतप ॥ (३६।२)

हार्दं यत् पाण्डवेष्वासीत् प्राप्ते ऽस्मिन् आयुषः क्षये । (३७।१)

तद् एव ते भवत्वद्य शश्वच्च भरतर्षभ ॥ (३७।२)

बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताः । (३८।१)

तान् पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ ॥ (३८।२)

भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः । (३९।१)

मा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ ॥ (३९।२)

आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्न् अभिवाद्य प्रसाद्य च । (४०।१)

भवतः शासनाद् दुःखम् अनुभूतं सहानुगैः ॥ (४०।२)

द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नः । (४१।१)

त्रयोदशं तथाज्ञातैः सजने परिवत्सरम् ॥ (४१।२)

स्थाता नः समये तस्मिन् पितेति कृतनिश्चयाः । (४२।१)

नाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः ॥ (४२।२)

तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ । (४३।१)

नित्यं संक्लेशिता राजन् स्वराज्यांशं लभेमहि ॥ (४३।२)

त्वं धर्मम् अर्थं युञ्जानः सम्यङ् नस्त्रातुम् अर्हसि । (४४।१)

गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून् क्लेशांस् तितिक्ष्महे ॥ (४४।२)

स भवान्मातृपितृवद् अस्मासु प्रतिपद्यताम् । (४५।१)

गुरोर् गरीयसी वृत्तिर् या च शिष्यस्य भारत ॥ (४५।२)

पित्रा स्थापयितव्या हि वयम् उत्पथम् आस्थिताः । (४६।१)

संस्थापय पथिष्वस्मांस्तिष्ठ राजन् स्ववर्त्मनि ॥ (४६।२)

आहुश्चेमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभ । (४७।१)

धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तम् असांप्रतम् ॥ (४७।२)

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च । (४८।१)

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ (४८।२)

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते । (४९।१)

न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः । (४९।२)

धर्म एतान् आरुजति यथा नद्यनुकूलजान् ॥ (४९।३)

ये धर्मम् अनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते । (५०।१)

ते सत्यम् आहुर् धर्मं च न्याय्यं च भरतर्षभ ॥ (५०।२)

शक्यं किम् अन्यद् वक्तुं ते दानाद् अन्यज्जनेश्वर । (५१।१)

ब्रुवन्तु वा महीपालाः सभायां ये समासते । (५१।२)

धर्मार्थौ सम्प्रधार्यैव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ (५१।३)

प्रमुञ्चेमान्मृत्युपाशात् क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ । (५२।१)

प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशम् अन्वगाः ॥ (५२।२)

पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम् । (५३।१)

ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुङ्क्ष्व भोगान् परंतप ॥ (५३।२)

अजातशत्रुं जानीषे स्थितं धर्मे सतां सदा । (५४।१)

सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप ॥ (५४।२)

दाहितश्च निरस्तश्च त्वाम् एवोपाश्रितः पुनः । (५५।१)

इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः ॥ (५५।२)

स तत्र निवसन् सर्वान् वशम् आनीय पार्थिवान् । (५६।१)

त्वन्मुखान् अकरोद् राजन्न च त्वाम् अत्यवर्तत ॥ (५६।२)

तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता । (५७।१)

राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः ॥ (५७।२)

स ताम् अवस्थां सम्प्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभागताम् । (५८।१)

क्षत्रधर्माद् अमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः ॥ (५८।२)

अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारत । (५९।१)

धर्माद् अर्थात् सुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रजाः ॥ (५९।२)

अनर्थम् अर्थं मन्वाना अर्थं वानर्थम् आत्मनः । (६०।१)

लोभे ऽतिप्रसृतान् पुत्रान्निगृह्णीष्व विशां पते ॥ (६०।२)

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुम् अरिंदमाः । (६१।१)

यत् ते पथ्यतमं राजंस्तस्मिंस्तिष्ठ परंतप ॥ (६१।२)

तद् वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन् । (६२।१)

न तत्र कश्चिद् वक्तुं हि वाचं प्राक्रामद् अग्रतः ॥ (६२।२)