MBh, 1, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रगृह्याभ्यद्रवन् देवान् सहिता दैत्यदानवाः ॥ (१।३)
pragṛhyābhyadravan devān sahitā daityadānavāḥ ||
ततस्तद् अमृतं देवो विष्णुर् आदाय वीर्यवान् । (२।१)
tatastad amṛtaṃ devo viṣṇur ādāya vīryavān |
विष्णोः सकाशात् सम्प्राप्य संभ्रमे तुमुले सति । (३।२)
viṣṇoḥ sakāśāt samprāpya saṃbhrame tumule sati |
ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतम् ईप्सितम् । (४।१)
tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣvamṛtam īpsitam |
ये ये ऽमृतं पिबन्ति स्म ते ते युध्यन्ति दानवैः । (४।२)
ye ye 'mṛtaṃ pibanti sma te te yudhyanti dānavaiḥ |
आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ॥ (५।२)
ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā ||
चक्रच्छिन्नं खम् उत्पत्य ननादातिभयंकरम् । (७।३)
cakracchinnaṃ kham utpatya nanādātibhayaṃkaram |
शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ ॥ (८।२)
śāśvataścandrasūryābhyāṃ grasatyadyāpi caiva tau ||
ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः । (१०।१)
tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ |
प्रासाः सुविपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः । (११।१)
prāsāḥ suvipulāstīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ |
तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ॥ (११।२)
tomarāśca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca ||
ततो ऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु । (१२।१)
tato 'surāścakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu |
छिन्नानि पट्टिशैश्चापि शिरांसि युधि दारुणे । (१३।१)
chinnāni paṭṭiśaiścāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe |
अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैर् आदित्ये लोहितायति ॥ (१५।२)
anyonyaṃ chindatāṃ śastrair āditye lohitāyati ||
परिघैश्चायसैः पीतैः संनिकर्षे च मुष्टिभिः । (१६।१)
parighaiścāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ |
निघ्नतां समरे ऽन्योन्यं शब्दो दिवम् इवास्पृशत् ॥ (१६।२)
nighnatāṃ samare 'nyonyaṃ śabdo divam ivāspṛśat ||
छिन्द्धि भिन्द्धि प्रधावध्वं पातयाभिसरेति च । (१७।१)
chinddhi bhinddhi pradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca |
व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः ॥ (१७।२)
vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdāstatra samantataḥ ||
तत्र दिव्यं धनुर् दृष्ट्वा नरस्य भगवान् अपि । (१९।१)
tatra divyaṃ dhanur dṛṣṭvā narasya bhagavān api |
चिन्तयामास वै चक्रं विष्णुर् दानवसूदनम् ॥ (१९।२)
cintayāmāsa vai cakraṃ viṣṇur dānavasūdanam ||
ततो ऽम्बराच्चिन्तितमात्रम् आगतं महाप्रभं चक्रम् अमित्रतापनम् । (२०।१)
tato 'mbarāccintitamātram āgataṃ mahāprabhaṃ cakram amitratāpanam |
विभावसोस्तुल्यम् अकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं भीमम् अजय्यम् उत्तमम् ॥ (२०।२)
vibhāvasostulyam akuṇṭhamaṇḍalaṃ sudarśanaṃ bhīmam ajayyam uttamam ||
तद् आगतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुर् अच्युतः । (२१।१)
tad āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ bhayaṃkaraṃ karikarabāhur acyutaḥ |
मुमोच वै चपलम् उदग्रवेगवन् महाप्रभं परनगरावदारणम् ॥ (२१।२)
mumoca vai capalam udagravegavan mahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam ||
तद् अन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनः पुनर् न्यपतत वेगवत् तदा । (२२।१)
tad antakajvalanasamānavarcasaṃ punaḥ punar nyapatata vegavat tadā |
विदारयद् दितिदनुजान् सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे ॥ (२२।२)
vidārayad ditidanujān sahasraśaḥ kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge ||
दहत् क्वचिज् ज्वलन इवावलेलिहत् प्रसह्य तान् असुरगणान् न्यकृन्तत । (२३।१)
dahat kvacij jvalana ivāvalelihat prasahya tān asuragaṇān nyakṛntata |
प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तदा पपौ रणे रुधिरम् अथो पिशाचवत् ॥ (२३।२)
praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tadā papau raṇe rudhiram atho piśācavat ||
अथासुरा गिरिभिर् अदीनचेतसो मुहुर् मुहुः सुरगणम् अर्दयंस्तदा । (२४।१)
athāsurā giribhir adīnacetaso muhur muhuḥ suragaṇam ardayaṃstadā |
महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनम् अभिप्रपद्य ह ॥ (२४।२)
mahābalā vigalitameghavarcasaḥ sahasraśo gaganam abhiprapadya ha ||
अथाम्बराद् भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः । (२५।१)
athāmbarād bhayajananāḥ prapedire sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ |
महाद्रयः प्रविगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतम् अभिहत्य सस्वनाः ॥ (२५।२)
mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ parasparaṃ drutam abhihatya sasvanāḥ ||
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः । (२६।१)
tato mahī pravicalitā sakānanā mahādripātābhihatā samantataḥ |
परस्परं भृशम् अभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशम् अभिसम्प्रवर्तिते ॥ (२६।२)
parasparaṃ bhṛśam abhigarjatāṃ muhū raṇājire bhṛśam abhisampravartite ||
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणैर् महेषुभिर् गगनपथं समावृणोत् । (२७।१)
narastato varakanakāgrabhūṣaṇair maheṣubhir gaganapathaṃ samāvṛṇot |
विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभिर् महाभये ऽसुरगणविग्रहे तदा ॥ (२७।२)
vidārayan giriśikharāṇi patribhir mahābhaye 'suragaṇavigrahe tadā ||
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुर् अर्दिताः सुरैः । (२८।१)
tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ mahāsurāḥ praviviśur arditāḥ suraiḥ |
वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य च ॥ (२८।२)
viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca ||
ततः सुरैर् विजयम् अवाप्य मन्दरः स्वम् एव देशं गमितः सुपूजितः । (२९।१)
tataḥ surair vijayam avāpya mandaraḥ svam eva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ |
विनाद्य खं दिवम् अपि चैव सर्वशस् ततो गताः सलिलधरा यथागतम् ॥ (२९।२)
vinādya khaṃ divam api caiva sarvaśas tato gatāḥ saliladharā yathāgatam ||
ततो ऽमृतं सुनिहितम् एव चक्रिरे सुराः परां मुदम् अभिगम्य पुष्कलाम् । (३०।१)
tato 'mṛtaṃ sunihitam eva cakrire surāḥ parāṃ mudam abhigamya puṣkalām |
ददौ च तं निधिम् अमृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिद् अथामरैः सह ॥ (३०।२)
dadau ca taṃ nidhim amṛtasya rakṣituṃ kirīṭine balabhid athāmaraiḥ saha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.