MBh, 4, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुतवान् देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ (१।३)
śrutavān deśakālajñastattvajñaḥ sarvadharmavit ||
हितार्थं स उवाचेमां भारतीं भारतान् प्रति ॥ (२।२)
hitārthaṃ sa uvācemāṃ bhāratīṃ bhāratān prati ||
युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम् । (३।१)
yudhiṣṭhire samāsaktāṃ dharmajñe dharmasaṃśritām |
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा । (३।२)
asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sadā |
भीष्मः समवदत् तत्र गिरं साधुभिर् अर्चिताम् ॥ (३।३)
bhīṣmaḥ samavadat tatra giraṃ sādhubhir arcitām ||
यथैष ब्राह्मणः प्राह द्रोणः सर्वार्थतत्त्ववित् । (४।१)
yathaiṣa brāhmaṇaḥ prāha droṇaḥ sarvārthatattvavit |
सर्वलक्षणसम्पन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः ॥ (४।२)
sarvalakṣaṇasampannā nāśaṃ nārhanti pāṇḍavāḥ ||
नावसीदितुम् अर्हन्ति उद्वहन्तः सतां धुरम् ॥ (६।२)
nāvasīditum arhanti udvahantaḥ satāṃ dhuram ||
धर्मतश्चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः । (७।१)
dharmataścaiva guptāste svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ |
तत्र बुद्धिं प्रणेष्यामि पाण्डवान् प्रति भारत । (८।१)
tatra buddhiṃ praṇeṣyāmi pāṇḍavān prati bhārata |
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते ऽन्वेषितुं परैः ॥ (८।२)
na tu nītiḥ sunītasya śakyate 'nveṣituṃ paraiḥ ||
यत् तु शक्यम् इहास्माभिस्तान् वै संचिन्त्य पाण्डवान् । (९।१)
yat tu śakyam ihāsmābhistān vai saṃcintya pāṇḍavān |
बुद्ध्या प्रवक्तुं न द्रोहात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ (९।२)
buddhyā pravaktuṃ na drohāt pravakṣyāmi nibodha tat ||
सा त्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीतिः कथंचन । (१०।१)
sā tviyaṃ sādhu vaktavyā na tvanītiḥ kathaṃcana |
अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता । (११।१)
avaśyaṃ tviha dhīreṇa satāṃ madhye vivakṣatā |
भविष्यति जनस्तत्र स्वं स्वं धर्मम् अनुव्रतः ॥ (१३।२)
bhaviṣyati janastatra svaṃ svaṃ dharmam anuvrataḥ ||
ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पूर्णाहुत्यस्तथैव च । (१४।१)
brahmaghoṣāśca bhūyāṃsaḥ pūrṇāhutyastathaiva ca |
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ (१४।२)
kratavaśca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ ||
सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग् वर्षी न संशयः । (१५।१)
sadā ca tatra parjanyaḥ samyag varṣī na saṃśayaḥ |
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ (१६।२)
gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī ||
वायुश्च सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् । (१७।१)
vāyuśca sukhasaṃsparśo niṣpratīpaṃ ca darśanam |
भयं नाभ्याविशेत् तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (१७।२)
bhayaṃ nābhyāviśet tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्दुहाः । (१८।१)
gāvaśca bahulāstatra na kṛśā na ca durduhāḥ |
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (१९।२)
tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः । (२०।१)
rasāḥ sparśāśca gandhāśca śabdāścāpi guṇānvitāḥ |
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (२०।२)
dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
स्वैः स्वैर् गुणैः सुसंयुक्तास्तस्मिन् वर्षे त्रयोदशे । (२१।१)
svaiḥ svair guṇaiḥ susaṃyuktāstasmin varṣe trayodaśe |
देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते ॥ (२१।२)
deśe tasmin bhaviṣyanti tāta pāṇḍavasaṃyute ||
सम्प्रीतिमाञ् जनस्तत्र संतुष्टः शुचिर् अव्ययः । (२२।१)
samprītimāñ janastatra saṃtuṣṭaḥ śucir avyayaḥ |
अशुभद्विट् शुभप्रेप्सुर् नित्ययज्ञः शुभव्रतः । (२३।२)
aśubhadviṭ śubhaprepsur nityayajñaḥ śubhavrataḥ |
भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (२३।३)
bhaviṣyati janastatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
शुभार्थेप्सुः शुभमतिर् यत्र राजा युधिष्ठिरः । (२४।२)
śubhārthepsuḥ śubhamatir yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रतः ॥ (२४।३)
bhaviṣyati janastatra nityaṃ ceṣṭapriyavrataḥ ||
धर्मात्मा स तदादृश्यः सो ऽपि तात द्विजातिभिः । (२५।१)
dharmātmā sa tadādṛśyaḥ so 'pi tāta dvijātibhiḥ |
किं पुनः प्राकृतैः पार्थः शक्यो विज्ञातुम् अन्ततः ॥ (२५।२)
kiṃ punaḥ prākṛtaiḥ pārthaḥ śakyo vijñātum antataḥ ||
यस्मिन् सत्यं धृतिर् दानं परा शान्तिर् ध्रुवा क्षमा । (२६।१)
yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ parā śāntir dhruvā kṣamā |
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यम् अथार्जवम् ॥ (२६।२)
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyam athārjavam ||
तस्मात् तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः । (२७।१)
tasmāt tatra nivāsaṃ tu channaṃ satreṇa dhīmataḥ |
गतिं वा परमां तस्य नोत्सहे वक्तुम् अन्यथा ॥ (२७।२)
gatiṃ vā paramāṃ tasya notsahe vaktum anyathā ||
एवम् एतत् तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम् । (२८।१)
evam etat tu saṃcintya yatkṛtaṃ manyase hitam |
तत् क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्दधासि मे ॥ (२८।२)
tat kṣipraṃ kuru kauravya yadyevaṃ śraddadhāsi me ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.