अष्टावक्र उवाच । (१।१)

तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम् । (१।२)

यत्र त्वं वदसे साधो भवान् भवतु सत्यवाक् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

ततो ऽगच्छत् स भगवान् उत्तराम् उत्तमां दिशम् । (२।२)

हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम् ॥ (२।३)

स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम् । (३।१)

अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम् ॥ (३।२)

अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा तर्प्य च देवताः । (४।१)

तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखम् उवास ह ॥ (४।२)

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातर् उत्थाय स द्विजः । (५।१)

स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानतः ॥ (५।२)

रुद्राणीकूपम् आसाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत् । (६।१)

विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासम् अभितो ययौ ॥ (६।२)

सो ऽपश्यत् काञ्चनद्वारं दीप्यमानम् इव श्रिया । (७।१)

मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः ॥ (७।२)

अथ ते राक्षसाः सर्वे ये ऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम् । (८।१)

प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः ॥ (८।२)

स तान् प्रत्यर्चयामास राक्षसान् भीमविक्रमान् । (९।१)

निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत् ॥ (९।२)

ते राक्षसास्तदा राजन् भगवन्तम् अथाब्रुवन् । (१०।१)

असौ वैश्रवणो राजा स्वयम् आयाति ते ऽन्तिकम् ॥ (१०।२)

विदितो भगवान् अस्य कार्यम् आगमने च यत् । (११।१)

पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तम् इव तेजसा ॥ (११।२)

ततो वैश्रवणो ऽभ्येत्य अष्टावक्रम् अनिन्दितम् । (१२।१)

विधिवत् कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)

सुखं प्राप्तो भवान् कच्चित् किं वा मत्तश्चिकीर्षसि । (१३।१)

ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां त्वं वक्ष्यसि द्विज ॥ (१३।२)

भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम । (१४।१)

सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान् यास्यत्यविघ्नतः ॥ (१४।२)

प्राविशद् भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम् । (१५।१)

आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यम् अर्घ्यं तथैव च ॥ (१५।२)

अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाः । (१६।१)

निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः ॥ (१६।२)

ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यम् अब्रवीत् । (१७।१)

भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्न् अप्सरोगणाः ॥ (१७।२)

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा । (१८।१)

संवर्तताम् इत्युवाच मुनिर् मधुरया गिरा ॥ (१८।२)

अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा । (१९।१)

अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः ॥ (१९।२)

मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा । (२०।१)

विद्युता प्रशमा दान्ता विद्योता रतिर् एव च ॥ (२०।२)

एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः । (२१।१)

अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च ॥ (२१।२)

अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिर् उपावसत् । (२२।१)

दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन् वै सुमहातपाः ॥ (२२।२)

ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तम् उवाच ह । (२३।१)

साग्रः संवत्सरो यातस्तव विप्रेह पश्यतः ॥ (२३।२)

हार्यो ऽयं विषयो ब्रह्मन् गान्धर्वो नाम नामतः । (२४।१)

छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान् ॥ (२४।२)

अतिथिः पूजनीयस्त्वम् इदं च भवतो गृहम् । (२५।१)

सर्वम् आज्ञाप्यताम् आशु परवन्तो वयं त्वयि ॥ (२५।२)

अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान् प्रत्यभाषत । (२६।१)

अर्चितो ऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर ॥ (२६।२)

प्रीतो ऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप । (२७।१)

तव प्रसादाद् भगवन्महर्षेश्च महात्मनः । (२७।२)

नियोगाद् अद्य यास्यामि वृद्धिमान् ऋद्धिमान् भव ॥ (२७।३)

अथ निष्क्रम्य भगवान् प्रययावुत्तरामुखः । (२८।१)

कैलासं मन्दरं हैमं सर्वान् अनुचचार ह ॥ (२८।२)

तान् अतीत्य महाशैलान् कैरातं स्थानम् उत्तमम् । (२९।१)

प्रदक्षिणं ततश्चक्रे प्रयतः शिरसा नमन् । (२९।२)

धरणीम् अवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत् ॥ (२९।३)

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिः शैलं चोत्तरामुखः । (३०।१)

समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः ॥ (३०।२)

ततो ऽपरं वनोद्देशं रमणीयम् अपश्यत । (३१।१)

सर्वर्तुभिर् मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितम् । (३१।२)

रमणीयैर् वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम् ॥ (३१।३)

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवान् अथ । (३२।१)

शैलांश्च विविधाकारान् काञ्चनान् रत्नभूषितान् । (३२।२)

मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च ॥ (३२।३)

अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ । (३३।१)

भृशं तस्य मनो रेमे महर्षेर् भावितात्मनः ॥ (३३।२)

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम् । (३४।१)

ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद् वरम् ॥ (३४।२)

महान्तो यत्र विविधाः प्रासादाः पर्वतोपमाः । (३५।१)

विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च ॥ (३५।२)

मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी । (३६।१)

स्वयंप्रभाश्च मणयो वज्रैर् भूमिश्च भूषिता ॥ (३६।२)

नानाविधैश्च भवनैर् विचित्रमणितोरणैः । (३७।१)

मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर् मणिरत्नविभूषितैः । (३७।२)

मनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः ॥ (३७।३)

ऋषिः समन्ततो ऽपश्यत् तत्र तत्र मनोरमम् । (३८।१)

ततो ऽभवत् तस्य चिन्ता क्व मे वासो भवेद् इति ॥ (३८।२)

अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततो ऽब्रवीत् । (३९।१)

अतिथिं माम् अनुप्राप्तम् अनुजानन्तु ये ऽत्र वै ॥ (३९।२)

अथ कन्यापरिवृता गृहात् तस्माद् विनिःसृताः । (४०।१)

नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः ॥ (४०।२)

यां याम् अपश्यत् कन्यां स सा सा तस्य मनो ऽहरत् । (४१।१)

नाशक्नुवद् धारयितुं मनो ऽथास्यावसीदति ॥ (४१।२)

ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः । (४२।१)

अथ तं प्रमदाः प्राहुर् भगवान् प्रविशत्विति ॥ (४२।२)

स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च । (४३।१)

कौतूहलसमाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः ॥ (४३।२)

तत्रापश्यज्जरायुक्ताम् अरजोम्बरधारिणीम् । (४४।१)

वृद्धां पर्यङ्कम् आसीनां सर्वाभरणभूषिताम् ॥ (४४।२)

स्वस्तीति चाथ तेनोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत् तदा । (४५।१)

प्रत्युत्थाय च तं विप्रम् आस्यताम् इत्युवाच ह ॥ (४५।२)

अष्टावक्र उवाच । (४६।१)

सर्वाः स्वान् आलयान् यान्तु एका माम् उपतिष्ठतु । (४६।२)

सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु छन्दतः ॥ (४६।३)

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तम् ऋषिं तदा । (४७।१)

निराक्रामन् गृहात् तस्मात् सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत ॥ (४७।२)

अथ तां संविशन् प्राह शयने भास्वरे तदा । (४८।१)

त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते ॥ (४८।२)

संलापात् तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता । (४९।१)

द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे ॥ (४९।२)

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा । (५०।१)

व्यपदिश्य महर्षेर् वै शयनं चाध्यरोहत ॥ (५०।२)

स्वागतं स्वागतेनास्तु भगवांस्ताम् अभाषत । (५१।१)

सोपागूहद् भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ ॥ (५१।२)

निर्विकारम् ऋषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा । (५२।१)

दुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पम् अकार्षीद् ऋषिणा सह ॥ (५२।२)

ब्रह्मन्न कामकारो ऽस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः । (५३।१)

कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम् ॥ (५३।२)

प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह । (५४।१)

उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि ॥ (५४।२)

एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम् । (५५।१)

प्रार्थितं दर्शनाद् एव भजमानां भजस्व माम् ॥ (५५।२)

सद्म चेदं वनं चेदं यच्चान्यद् अपि पश्यसि । (५६।१)

प्रभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः ॥ (५६।२)

सर्वान् कामान् विधास्यामि रमस्व सहितो मया । (५७।१)

रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे ॥ (५७।२)

त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह । (५८।१)

सर्वान् कामान् उपाश्नानो ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ (५८।२)

नातः परं हि नारीणां कार्यं किंचन विद्यते । (५९।१)

यथा पुरुषसंसर्गः परम् एतद्धि नः फलम् ॥ (५९।२)

आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः । (६०।१)

न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैर् अपि पांसुभिः ॥ (६०।२)

अष्टावक्र उवाच । (६१।१)

परदारान् अहं भद्रे न गच्छेयं कथंचन । (६१।२)

दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम् ॥ (६१।३)

भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपे । (६२।१)

विषयेष्वनभिज्ञो ऽहं धर्मार्थं किल संततिः ॥ (६२।२)

एवं लोकान् गमिष्यामि पुत्रैर् इति न संशयः । (६३।१)

भद्रे धर्मं विजानीष्व ज्ञात्वा चोपरमस्व ह ॥ (६३।२)

स्त्र्युवाच । (६४।१)

नानिलो ऽग्निर् न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज । (६४।२)

प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः ॥ (६४।३)

सहस्रैका यता नारी प्राप्नोतीह कदाचन । (६५।१)

तथा शतसहस्रेषु यदि काचित् पतिव्रता ॥ (६५।२)

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम् । (६६।१)

न भ्रातॄन्न च भर्तारं न पुत्रान्न च देवरान् ॥ (६६।२)

लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः । (६७।१)

दोषांश्च मन्दान्मन्दासु प्रजापतिर् अभाषत ॥ (६७।२)

भीष्म उवाच । (६८।१)

ततः स ऋषिर् एकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत । (६८।२)

आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं ब्रवीहि मे ॥ (६८।३)

सा स्त्री प्रोवाच भगवन् द्रक्ष्यसे देशकालतः । (६९।१)

वस तावन्महाप्राज्ञ कृतकृत्यो गमिष्यसि ॥ (६९।२)

ब्रह्मर्षिस्ताम् अथोवाच स तथेति युधिष्ठिर । (७०।१)

वत्स्ये ऽहं यावद् उत्साहो भवत्या नात्र संशयः ॥ (७०।२)

अथर्षिर् अभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयान्विताम् । (७१।१)

चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत् ॥ (७१।२)

यद् यद् अङ्गं हि सो ऽपश्यत् तस्या विप्रर्षभस्तदा । (७२।१)

नारमत् तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता ॥ (७२।२)

देवतेयं गृहस्यास्य शापान्नूनं विरूपिता । (७३।१)

अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया ॥ (७३।२)

इति चिन्ताविषक्तस्य तम् अर्थं ज्ञातुम् इच्छतः । (७४।१)

व्यगमत् तद् अहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु ॥ (७४।२)

अथ सा स्त्री तदोवाच भगवन् पश्य वै रवेः । (७५।१)

रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किम् उपस्थाप्यतां तव ॥ (७५।२)

स उवाच तदा तां स्त्रीं स्नानोदकम् इहानय । (७६।१)

उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः ॥ (७६।२)