धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

भगवन्न् एवम् एवैतद् यथा वदसि नारद । (१।२)

इच्छामि चाहम् अप्येवं न त्वीशो भगवन्न् अहम् ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

एवम् उक्त्वा ततः कृष्णम् अभ्यभाषत भारत । (२।२)

स्वर्ग्यं लोक्यं च माम् आत्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव ॥ (२।३)

न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम् । (३।१)

अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम ॥ (३।२)

अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम । (४।१)

सुहृत्कार्यं तु सुमहत् कृतं ते स्याज्जनार्दन ॥ (४।२)

ततो ऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनम् अमर्षणम् । (५।१)

अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् ॥ (५।२)

दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम । (६।१)

समर्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत ॥ (६।२)

महाप्राज्ञ कुले जातः साध्वेतत् कर्तुम् अर्हसि । (७।१)

श्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ (७।२)

दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः । (८।१)

त एतद् ईदृशं कुर्युर् यथा त्वं तात मन्यसे ॥ (८।२)

धर्मार्थयुक्ता लोके ऽस्मिन् प्रवृत्तिर् लक्ष्यते सताम् । (९।१)

असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ ॥ (९।२)

विपरीता त्वियं वृत्तिर् असकृल् लक्ष्यते त्वयि । (१०।१)

अधर्मश्चानुबन्धो ऽत्र घोरः प्राणहरो महान् ॥ (१०।२)

अनेकशस्त्वन्निमित्तम् अयशस्यं च भारत । (११।१)

तम् अनर्थं परिहरन्न् आत्मश्रेयः करिष्यसि ॥ (११।२)

भ्रातॄणाम् अथ भृत्यानां मित्राणां च परंतप । (१२।१)

अधर्म्याद् अयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे ॥ (१२।२)

प्राज्ञैः शूरैर् महोत्साहैर् आत्मवद्भिर् बहुश्रुतैः । (१३।१)

संधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर् भरतर्षभ ॥ (१३।२)

तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः । (१४।१)

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः ॥ (१४।२)

कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः । (१५।१)

अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य संजयस्य विशां पते ॥ (१५।२)

ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतप । (१६।१)

शमे शर्म भवेत् तात सर्वस्य जगतस्तथा ॥ (१६।२)

ह्रीमान् असि कुले जातः श्रुतवान् अनृशंसवान् । (१७।१)

तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ ॥ (१७।२)

एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत । (१८।१)

उत्तमापद्गतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम् ॥ (१८।२)

रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह संगमः । (१९।१)

सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत् तुभ्यं तात रोचताम् ॥ (१९।२)

श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते । (२०।१)

विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकम् इव भक्षितम् ॥ (२०।२)

यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते । (२१।१)

स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते ॥ (२१।२)

यस्तु निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राप्तम् एवाभिपद्यते । (२२।१)

आत्मनो मतम् उत्सृज्य स लोके सुखम् एधते ॥ (२२।२)

यो ऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । (२३।१)

शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशम् एति सः ॥ (२३।२)

सतां मतम् अतिक्रम्य यो ऽसतां वर्तते मते । (२४।१)

शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिराद् इव ॥ (२४।२)

मुख्यान् अमात्यान् उत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते । (२५।१)

स घोराम् आपदं प्राप्य नोत्तारम् अधिगच्छति ॥ (२५।२)

यो ऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सदा । (२६।१)

परान् वृणीते स्वान् द्वेष्टि तं गौः शपति भारत ॥ (२६।२)

स त्वं विरुध्य तैर् वीरैर् अन्येभ्यस्त्राणम् इच्छसि । (२७।१)

अशिष्टेभ्यो ऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ ॥ (२७।२)

को हि शक्रसमाञ् ज्ञातीन् अतिक्रम्य महारथान् । (२८।१)

अन्येभ्यस्त्राणम् आशंसेत् त्वद् अन्यो भुवि मानवः ॥ (२८।२)

जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया । (२९।१)

न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः ॥ (२९।२)

मिथ्याप्रचरितास्तात जन्मप्रभृति पाण्डवाः । (३०।१)

त्वयि सम्यङ् महाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः ॥ (३०।२)

त्वयापि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ । (३१।१)

स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशम् अन्वगाः ॥ (३१।२)

त्रिवर्गयुक्ता प्राज्ञानाम् आरम्भा भरतर्षभ । (३२।१)

धर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः ॥ (३२।२)

पृथक् तु विनिविष्टानां धर्मं धीरो ऽनुरुध्यते । (३३।१)

मध्यमो ऽर्थं कलिं बालः कामम् एवानुरुध्यते ॥ (३३।२)

इन्द्रियैः प्रसृतो लोभाद् धर्मं विप्रजहाति यः । (३४।१)

कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति ॥ (३४।२)

कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्मम् एवादितश्चरेत् । (३५।१)

न हि धर्माद् अपैत्यर्थः कामो वापि कदाचन ॥ (३५।२)

उपायं धर्मम् एवाहुस्त्रिवर्गस्य विशां पते । (३६।१)

लिप्समानो हि तेनाशु कक्षे ऽग्निर् इव वर्धते ॥ (३६।२)

स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ । (३७।१)

आधिराज्यं महद् दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ॥ (३७।२)

आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा । (३८।१)

यः सम्यग् वर्तमानेषु मिथ्या राजन् प्रवर्तते ॥ (३८।२)

न तस्य हि मतिं छिन्द्याद् यस्य नेच्छेत् पराभवम् । (३९।१)

अविच्छिन्नस्य धीरस्य कल्याणे धीयते मतिः ॥ (३९।२)

त्यक्तात्मानं न बाधेत त्रिषु लोकेषु भारत । (४०।१)

अप्यन्यं प्राकृतं किंचित् किमु तान् पाण्डवर्षभान् ॥ (४०।२)

अमर्षवशम् आपन्नो न किंचिद् बुध्यते नरः । (४१।१)

छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत ॥ (४१।२)

श्रेयस्ते दुर्जनात् तात पाण्डवैः सह संगमः । (४२।१)

तैर् हि संप्रीयमाणस्त्वं सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि ॥ (४२।२)

पाण्डवैर् निर्जितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तम । (४३।१)

पाण्डवान् पृष्ठतः कृत्वा त्राणम् आशंससे ऽन्यतः ॥ (४३।२)

दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले । (४४।१)

एतेष्वैश्वर्यम् आधाय भूतिम् इच्छसि भारत ॥ (४४।२)

न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा । (४५।१)

विक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान् प्रति भारत ॥ (४५।२)

न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया । (४६।१)

क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखम् आहवे ॥ (४६।२)

इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम् । (४७।१)

अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः ॥ (४७।२)

भूरिश्रवाः सौमदत्तिर् अश्वत्थामा जयद्रथः । (४८।१)

अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनंजयम् ॥ (४८।२)

अजेयो ह्यर्जुनः क्रुद्धः सर्वैर् अपि सुरासुरैः । (४९।१)

मानुषैर् अपि गन्धर्वैर् मा युद्धे चेत आधिथाः ॥ (४९।२)

दृश्यतां वा पुमान् कश्चित् समग्रे पार्थिवे बले । (५०।१)

यो ऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमान् आव्रजेद् गृहान् ॥ (५०।२)

किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ । (५१।१)

यस्मिञ् जिते जितं ते स्यात् पुमान् एकः स दृश्यताम् ॥ (५१।२)

यः स देवान् सगन्धर्वान् सयक्षासुरपन्नगान् । (५२।१)

अजयत् खाण्डवप्रस्थे कस्तं युध्येत मानवः ॥ (५२।२)

तथा विराटनगरे श्रूयते महद् अद्भुतम् । (५३।१)

एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ (५३।२)

तम् अजेयम् अनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुम् अच्युतम् । (५४।१)

आशंससीह समरे वीरम् अर्जुनम् ऊर्जितम् ॥ (५४।२)

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुम् अर्हति । (५५।१)

युद्धे प्रतीपम् आयान्तम् अपि साक्षात् पुरंदरः ॥ (५५।२)

बाहुभ्याम् उद्धरेद् भूमिं दहेत् क्रुद्ध इमाः प्रजाः । (५६।१)

पातयेत् त्रिदिवाद् देवान् यो ऽर्जुनं समरे जयेत् ॥ (५६।२)

पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ् ज्ञातीन् संबन्धिनस्तथा । (५७।१)

त्वत्कृते न विनश्येयुर् एते भरतसत्तम ॥ (५७।२)

अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूद् इदं कुलम् । (५८।१)

कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर् नराधिप ॥ (५८।२)

त्वाम् एव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः । (५९।१)

महाराज्ये च पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ (५९।२)

मा तात श्रियम् आयान्तीम् अवमंस्थाः समुद्यताम् । (६०।१)

अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियम् आप्स्यसि ॥ (६०।२)

पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः । (६१।१)

संप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि ॥ (६१।२)