MBh, 7, 92
Select a line for its word-by-word analysis.
ते किरन्तः शरव्रातान् सर्वे यत्ताः प्रहारिणः । (१।२)
te kirantaḥ śaravrātān sarve yattāḥ prahāriṇaḥ |
तं द्रोणः सप्तसप्तत्या जघान निशितैः शरैः । (२।१)
taṃ droṇaḥ saptasaptatyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ |
दुर्मर्षणो द्वादशभिर् दुःसहो दशभिः शरैः ॥ (२।२)
durmarṣaṇo dvādaśabhir duḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ ||
विकर्णश्चापि निशितैस् त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः । (३।१)
vikarṇaścāpi niśitais triṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ |
विव्याध सव्ये पार्श्वे तु स्तनाभ्याम् अन्तरे तथा ॥ (३।२)
vivyādha savye pārśve tu stanābhyām antare tathā ||
दुर्मुखो दशभिर् बाणैस्तथा दुःशासनो ऽष्टभिः । (४।१)
durmukho daśabhir bāṇaistathā duḥśāsano 'ṣṭabhiḥ |
चित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष ॥ (४।२)
citrasenaśca śaineyaṃ dvābhyāṃ vivyādha māriṣa ||
सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर् महारथैः । (६।१)
sarvataḥ pratividdhastu tava putrair mahārathaiḥ |
तान् प्रत्यविध्यच्छैनेयः पृथक् पृथग् अजिह्मगैः ॥ (६।२)
tān pratyavidhyacchaineyaḥ pṛthak pṛthag ajihmagaiḥ ||
भारद्वाजं त्रिभिर् बाणैर् दुःसहं नवभिस्तथा । (७।१)
bhāradvājaṃ tribhir bāṇair duḥsahaṃ navabhistathā |
विकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः ॥ (७।२)
vikarṇaṃ pañcaviṃśatyā citrasenaṃ ca saptabhiḥ ||
दुर्मर्षणं द्वादशभिश्चतुर्भिश्च विविंशतिम् । (८।१)
durmarṣaṇaṃ dvādaśabhiścaturbhiśca viviṃśatim |
अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम् ॥ (९।२)
abhyayāt sātyakistūrṇaṃ putraṃ tava mahāratham ||
राजानं सर्वलोकस्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । (१०।१)
rājānaṃ sarvalokasya sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
शरैर् अभ्याहनद् गाढं ततो युद्धम् अभूत् तयोः ॥ (१०।२)
śarair abhyāhanad gāḍhaṃ tato yuddham abhūt tayoḥ ||
विमुञ्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् संदधानौ च सायकान् । (११।१)
vimuñcantau śarāṃstīkṣṇān saṃdadhānau ca sāyakān |
अदृश्यं समरे ऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥ (११।२)
adṛśyaṃ samare 'nyonyaṃ cakratustau mahārathau ||
अस्रवद् रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा ॥ (१२।२)
asravad rudhiraṃ bhūri svarasaṃ candano yathā ||
सात्वतेन च बाणौघैर् निर्विद्धस्तनयस्तव । (१३।१)
sātvatena ca bāṇaughair nirviddhastanayastava |
अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर् बहुभिर् आचिनोत् ॥ (१४।३)
athainaṃ chinnadhanvānaṃ śarair bahubhir ācinot ||
निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा । (१५।१)
nirbhinnaśca śaraistena dviṣatā kṣiprakāriṇā |
अथान्यद् धनुर् आदाय हेमपृष्ठं दुरासदम् । (१६।१)
athānyad dhanur ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह ॥ (१६।२)
vivyādha sātyakiṃ tūrṇaṃ sāyakānāṃ śatena ha ||
पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाः । (१८।१)
pīḍitaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā tava putrā mahārathāḥ |
स छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर् महारथैः । (१९।१)
sa chādyamāno bahubhistava putrair mahārathaiḥ |
एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा पुनर् विव्याध सप्तभिः ॥ (१९।२)
ekaikaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ ||
दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिर् आशुगैः । (२०।१)
duryodhanaṃ ca tvarito vivyādhāṣṭabhir āśugaiḥ |
प्रहसंश्चास्य चिछेद कार्मुकं रिपुभीषणम् ॥ (२०।२)
prahasaṃścāsya cicheda kārmukaṃ ripubhīṣaṇam ||
नागं मणिमयं चैव शरैर् ध्वजम् अपातयत् । (२१।१)
nāgaṃ maṇimayaṃ caiva śarair dhvajam apātayat |
हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिर् निशितैः शरैः । (२१।२)
hatvā tu caturo vāhāṃścaturbhir niśitaiḥ śaraiḥ |
अवाकिरच्छरैर् हृष्टो बहुभिर् मर्मभेदिभिः ॥ (२२।२)
avākiraccharair hṛṣṭo bahubhir marmabhedibhiḥ ||
प्राद्रवत् सहसा राजन् पुत्रो दुर्योधनस्तव । (२३।२)
prādravat sahasā rājan putro duryodhanastava |
आप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः ॥ (२३।३)
āplutaśca tato yānaṃ citrasenasya dhanvinaḥ ||
हाहाभूतं जगच्चासीद् दृष्ट्वा राजानम् आहवे । (२४।१)
hāhābhūtaṃ jagaccāsīd dṛṣṭvā rājānam āhave |
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोमम् इव राहुणा ॥ (२४।२)
grasyamānaṃ sātyakinā khe somam iva rāhuṇā ||
तं तु शब्दं महच्छ्रुत्वा कृतवर्मा महारथः । (२५।१)
taṃ tu śabdaṃ mahacchrutvā kṛtavarmā mahārathaḥ |
अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः ॥ (२५।२)
abhyayāt sahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ ||
विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनः । (२६।१)
vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ codayaṃścaiva vājinaḥ |
भर्त्सयन् सारथिं चोग्रं याहि याहीति सत्वरः ॥ (२६।२)
bhartsayan sārathiṃ cograṃ yāhi yāhīti satvaraḥ ||
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यम् इवान्तकम् । (२७।१)
tam āpatantaṃ samprekṣya vyāditāsyam ivāntakam |
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥ (२८।२)
pratyudyāhi rathenainaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām ||
समेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ ॥ (३०।२)
sameyātāṃ naravyāghrau vyāghrāviva tarasvinau ||
कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत् । (३१।१)
kṛtavarmā tu śaineyaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat |
निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर् यन्तारं चास्य सप्तभिः ॥ (३१।२)
niśitaiḥ sāyakaistīkṣṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ ||
अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य ह ॥ (३२।२)
avidhyat sādhudāntān vai saindhavān sātvatasya ha ||
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम् । (३३।१)
rukmadhvajo rukmapṛṣṭhaṃ mahad visphārya kārmukam |
रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खान् अवाकिरत् ॥ (३३।२)
rukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhān avākirat ||
ततो ऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान् कृतवर्मणे । (३४।१)
tato 'śītiṃ śineḥ pautraḥ sāyakān kṛtavarmaṇe |
प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टुकामो धनंजयम् ॥ (३४।२)
prāhiṇot tvarayā yukto draṣṭukāmo dhanaṃjayam ||
समकम्पत दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥ (३५।२)
samakampata durdharṣaḥ kṣitikampe yathācalaḥ ||
त्रिषष्ट्या चतुरो ऽस्याश्वान् सप्तभिः सारथिं शरैः । (३६।१)
triṣaṣṭyā caturo 'syāśvān saptabhiḥ sārathiṃ śaraiḥ |
विव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः कृतवर्मणः ॥ (३६।२)
vivyādha niśitaistūrṇaṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ ||
सुवर्णपुङ्खं विशिखं समाधाय स सात्यकिः । (३७।१)
suvarṇapuṅkhaṃ viśikhaṃ samādhāya sa sātyakiḥ |
व्यसृजत् तं महाज्वालं संक्रुद्धम् इव पन्नगम् ॥ (३७।२)
vyasṛjat taṃ mahājvālaṃ saṃkruddham iva pannagam ||
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् । (३८।२)
jāmbūnadavicitraṃ ca varma nirbhidya bhānumat |
अभ्यगाद् धरणीम् उग्रो रुधिरेण समुक्षितः ॥ (३८।३)
abhyagād dharaṇīm ugro rudhireṇa samukṣitaḥ ||
प्रचलन् धनुर् उत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमे ॥ (३९।२)
pracalan dhanur utsṛjya nyapatat syandanottame ||
स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्याम् आपन्नो ऽमितविक्रमः । (४०।१)
sa siṃhadaṃṣṭro jānubhyām āpanno 'mitavikramaḥ |
शरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः ॥ (४०।२)
śarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ ||
निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः ॥ (४१।२)
nivārya kṛtavarmāṇaṃ sātyakiḥ prayayau tataḥ ||
खड्गशक्तिधनुःकीर्णां गजाश्वरथसंकुलाम् । (४२।१)
khaḍgaśaktidhanuḥkīrṇāṃ gajāśvarathasaṃkulām |
प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः ॥ (४२।२)
pravartitograrudhirāṃ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ ||
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुंगवः । (४३।१)
prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena śinipuṃgavaḥ |
अभ्यगाद् वाहिनीं भित्त्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम् ॥ (४३।२)
abhyagād vāhinīṃ bhittvā vṛtrahevāsurīṃ camūm ||
समाश्वास्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद् धनुः । (४४।१)
samāśvāsya ca hārdikyo gṛhya cānyanmahad dhanuḥ |
तस्थौ तत्रैव बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान् ॥ (४४।२)
tasthau tatraiva balavān vārayan yudhi pāṇḍavān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.