MBh, 5, 58
Select a line for its word-by-word analysis.
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव ॥ (१।३)
tanme brūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava ||
ऊचतुश्चापि यद् वीरौ तत् ते वक्ष्यामि भारत ॥ (२।३)
ūcatuścāpi yad vīrau tat te vakṣyāmi bhārata ||
पादाङ्गुलीर् अभिप्रेक्षन् प्रयतो ऽहं कृताञ्जलिः । (३।१)
pādāṅgulīr abhiprekṣan prayato 'haṃ kṛtāñjaliḥ |
शुद्धान्तं प्राविशं राजन्न् आख्यातुं नरदेवयोः ॥ (३।२)
śuddhāntaṃ prāviśaṃ rājann ākhyātuṃ naradevayoḥ ||
नैवाभिमन्युर् न यमौ तं देशम् अभियान्ति वै । (४।१)
naivābhimanyur na yamau taṃ deśam abhiyānti vai |
यत्र कृष्णौ च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी ॥ (४।२)
yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī ||
स्रग्विणौ वरवस्त्रौ तौ दिव्याभरणभूषितौ ॥ (५।२)
sragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau ||
अर्जुनस्य च कृष्णायां सत्यायां च महात्मनः ॥ (७।२)
arjunasya ca kṛṣṇāyāṃ satyāyāṃ ca mahātmanaḥ ||
काञ्चनं पादपीठं तु पार्थो मे प्रादिशत् तदा । (८।१)
kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārtho me prādiśat tadā |
तद् अहं पाणिना स्पृष्ट्वा ततो भूमावुपाविशम् ॥ (८।२)
tad ahaṃ pāṇinā spṛṣṭvā tato bhūmāvupāviśam ||
श्यामौ बृहन्तौ तरुणौ शालस्कन्धाविवोद्गतौ । (१०।१)
śyāmau bṛhantau taruṇau śālaskandhāvivodgatau |
एकासनगतौ दृष्ट्वा भयं मां महद् आविशत् ॥ (१०।२)
ekāsanagatau dṛṣṭvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat ||
इन्द्रविष्णुसमावेतौ मन्दात्मा नावबुध्यते । (११।१)
indraviṣṇusamāvetau mandātmā nāvabudhyate |
संश्रयाद् द्रोणभीष्माभ्यां कर्णस्य च विकत्थनात् ॥ (११।२)
saṃśrayād droṇabhīṣmābhyāṃ karṇasya ca vikatthanāt ||
निदेशस्थाविमौ यस्य मानसस्तस्य सेत्स्यते । (१२।१)
nideśasthāvimau yasya mānasastasya setsyate |
संकल्पो धर्मराजस्य निश्चयो मे तदाभवत् ॥ (१२।२)
saṃkalpo dharmarājasya niścayo me tadābhavat ||
सत्कृतश्चान्नपानाभ्याम् आच्छन्नो लब्धसत्क्रियः । (१३।१)
satkṛtaścānnapānābhyām ācchanno labdhasatkriyaḥ |
अञ्जलिं मूर्ध्नि संधाय तौ संदेशम् अचोदयम् ॥ (१३।२)
añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya tau saṃdeśam acodayam ||
इन्द्रवीर्योपमः कृष्णः संविष्टो माभ्यभाषत ॥ (१५।२)
indravīryopamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭo mābhyabhāṣata ||
वाचं स वदतां श्रेष्ठो ह्लादिनीं वचनक्षमाम् । (१६।१)
vācaṃ sa vadatāṃ śreṣṭho hlādinīṃ vacanakṣamām |
त्रासनीं धार्तराष्ट्राणां मृदुपूर्वां सुदारुणाम् ॥ (१६।२)
trāsanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇām ||
वाचं तां वचनार्हस्य शिक्षाक्षरसमन्विताम् । (१७।१)
vācaṃ tāṃ vacanārhasya śikṣākṣarasamanvitām |
अश्रौषम् अहम् इष्टार्थां पश्चाद्धृदयशोषिणीम् ॥ (१७।२)
aśrauṣam aham iṣṭārthāṃ paścāddhṛdayaśoṣiṇīm ||
संजयेदं वचो ब्रूया धृतराष्ट्रं मनीषिणम् । (१८।२)
saṃjayedaṃ vaco brūyā dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
शृण्वतः कुरुमुख्यस्य द्रोणस्यापि च शृण्वतः ॥ (१८।३)
śṛṇvataḥ kurumukhyasya droṇasyāpi ca śṛṇvataḥ ||
यजध्वं विपुलैर् यज्ञैर् विप्रेभ्यो दत्त दक्षिणाः । (१९।१)
yajadhvaṃ vipulair yajñair viprebhyo datta dakṣiṇāḥ |
पुत्रैर् दारैश्च मोदध्वं महद् वो भयम् आगतम् ॥ (१९।२)
putrair dāraiśca modadhvaṃ mahad vo bhayam āgatam ||
अर्थांस्त्यजत पात्रेभ्यः सुतान् प्राप्नुत कामजान् । (२०।१)
arthāṃstyajata pātrebhyaḥ sutān prāpnuta kāmajān |
प्रियं प्रियेभ्यश्चरत राजा हि त्वरते जये ॥ (२०।२)
priyaṃ priyebhyaścarata rājā hi tvarate jaye ||
ऋणम् एतत् प्रवृद्धं मे हृदयान्नापसर्पति । (२१।१)
ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayānnāpasarpati |
यद् गोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूरवासिनम् ॥ (२१।२)
yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūravāsinam ||
तेजोमयं दुराधर्षं गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । (२२।१)
tejomayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam |
मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुम् इच्छति । (२३।१)
maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum icchati |
यो न कालपरीतो वाप्यपि साक्षात् पुरंदरः ॥ (२३।२)
yo na kālaparīto vāpyapi sākṣāt puraṃdaraḥ ||
बाहुभ्याम् उद्वहेद् भूमिं दहेत् क्रुद्ध इमाः प्रजाः । (२४।१)
bāhubhyām udvahed bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ |
पातयेत् त्रिदिवाद् देवान् यो ऽर्जुनं समरे जयेत् ॥ (२४।२)
pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet ||
न तं पश्याम्यहं युद्धे पाण्डवं यो ऽभ्ययाद् रणे ॥ (२५।२)
na taṃ paśyāmyahaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yo 'bhyayād raṇe ||
यत् तद् विराटनगरे श्रूयते महद् अद्भुतम् । (२६।१)
yat tad virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam |
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ (२६।२)
ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam ||
भग्नाः पलायन्त दिशः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ (२७।२)
bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṃ tannidarśanam ||
बलं वीर्यं च तेजश्च शीघ्रता लघुहस्तता । (२८।१)
balaṃ vīryaṃ ca tejaśca śīghratā laghuhastatā |
अविषादश्च धैर्यं च पार्थान्नान्यत्र विद्यते ॥ (२८।२)
aviṣādaśca dhairyaṃ ca pārthānnānyatra vidyate ||
इत्यब्रवीद्धृषीकेशः पार्थम् उद्धर्षयन् गिरा । (२९।२)
ityabravīddhṛṣīkeśaḥ pārtham uddharṣayan girā |
अर्जुनस्तन्महद् वाक्यम् अब्रवील् लोमहर्षणम् ॥ (३०।२)
arjunastanmahad vākyam abravīl lomaharṣaṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.