महाभारतMahābhārata

MBh, 5, 1

665 of 1995 · 52 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरास् तदाभिमन्योर् मुदितस्वपक्षाः । (१।२)

kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ |

1.3१.३

विश्रम्य चत्वार्युषसः प्रतीताः सभां विराटस्य ततो ऽभिजग्मुः ॥ (१।३)

viśramya catvāryuṣasaḥ pratītāḥ sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ ||

2.1२.१

सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा मणिप्रवेकोत्तमरत्नचित्रा । (२।१)

sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā maṇipravekottamaratnacitrā |

2.2२.२

न्यस्तासना माल्यवती सुगन्धा ताम् अभ्ययुस्ते नरराजवर्याः ॥ (२।२)

nyastāsanā mālyavatī sugandhā tām abhyayuste nararājavaryāḥ ||

3.1३.१

अथासनान्याविशतां पुरस्ताद् उभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ । (३।१)

athāsanānyāviśatāṃ purastād ubhau virāṭadrupadau narendrau |

3.2३.२

वृद्धश्च मान्यः पृथिवीपतीनां पितामहो रामजनार्दनाभ्याम् ॥ (३।२)

vṛddhaśca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ pitāmaho rāmajanārdanābhyām ||

4.1४.१

पाञ्चालराजस्य समीपतस्तु शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः । (४।१)

pāñcālarājasya samīpatastu śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ |

4.2४.२

मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसंनिकृष्टौ जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च ॥ (४।२)

matsyasya rājñastu susaṃnikṛṣṭau janārdanaścaiva yudhiṣṭhiraśca ||

5.1५.१

सुताश्च सर्वे द्रुपदस्य राज्ञो भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च । (५।१)

sutāśca sarve drupadasya rājño bhīmārjunau mādravatīsutau ca |

5.2५.२

प्रद्युम्नसाम्बौ च युधि प्रवीरौ विराटपुत्रश्च सहाभिमन्युः ॥ (५।२)

pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau virāṭaputraśca sahābhimanyuḥ ||

6.1६.१

सर्वे च शूराः पितृभिः समाना वीर्येण रूपेण बलेन चैव । (६।१)

sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā vīryeṇa rūpeṇa balena caiva |

6.2६.२

उपाविशन् द्रौपदेयाः कुमाराः सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ॥ (६।२)

upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ suvarṇacitreṣu varāsaneṣu ||

7.1७.१

तथोपविष्टेषु महारथेषु विभ्राजमानाम्बरभूषणेषु । (७।१)

tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu vibhrājamānāmbarabhūṣaṇeṣu |

7.2७.२

रराज सा राजवती समृद्धा ग्रहैर् इव द्यौर् विमलैर् उपेता ॥ (७।२)

rarāja sā rājavatī samṛddhā grahair iva dyaur vimalair upetā ||

8.1८.१

ततः कथास्ते समवाययुक्ताः कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः । (८।१)

tataḥ kathāste samavāyayuktāḥ kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ |

8.2८.२

तस्थुर् मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः ॥ (८।२)

tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ kṛṣṇaṃ nṛpāste samudīkṣamāṇāḥ ||

9.1९.१

कथान्तम् आसाद्य च माधवेन संघट्टिताः पाण्डवकार्यहेतोः । (९।१)

kathāntam āsādya ca mādhavena saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ |

9.2९.२

ते राजसिंहाः सहिता ह्यशृण्वन् वाक्यं महार्थं च महोदयं च ॥ (९।२)

te rājasiṃhāḥ sahitā hyaśṛṇvan vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca ||

10.1१०.१

कृष्ण उवाच । (१०।१)

kṛṣṇa uvāca

10.2१०.२

सर्वैर् भवद्भिर् विदितं यथायं युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् । (१०।२)

sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām |

10.3१०.३

जितो निकृत्यापहृतं च राज्यं पुनः प्रवासे समयः कृतश्च ॥ (१०।३)

jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaśca ||

11.1११.१

शक्तैर् विजेतुं तरसा महीं च सत्ये स्थितैस्तच्चरितं यथावत् । (११।१)

śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca satye sthitaistaccaritaṃ yathāvat |

11.2११.२

पाण्डोः सुतैस्तद् व्रतम् उग्ररूपं वर्षाणि षट् सप्त च भारताग्र्यैः ॥ (११।२)

pāṇḍoḥ sutaistad vratam ugrarūpaṃ varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ ||

12.1१२.१

त्रयोदशश्चैव सुदुस्तरो ऽयम् अज्ञायमानैर् भवतां समीपे । (१२।१)

trayodaśaścaiva sudustaro 'yam ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe |

12.2१२.२

क्लेशान् असह्यांश्च तितिक्षमाणैर् यथोषितं तद् विदितं च सर्वम् ॥ (१२।२)

kleśān asahyāṃśca titikṣamāṇair yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam ||

13.1१३.१

एवं गते धर्मसुतस्य राज्ञो दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात् । (१३।१)

evaṃ gate dharmasutasya rājño duryodhanasyāpi ca yaddhitaṃ syāt |

13.2१३.२

तच्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां धर्म्यं च युक्तं च यशस्करं च ॥ (१३।२)

taccintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca ||

14.1१४.१

अधर्मयुक्तं च न कामयेत राज्यं सुराणाम् अपि धर्मराजः । (१४।१)

adharmayuktaṃ ca na kāmayeta rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ |

14.2१४.२

धर्मार्थयुक्तं च महीपतित्वं ग्रामे ऽपि कस्मिंश्चिद् अयं बुभूषेत् ॥ (१४।२)

dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ grāme 'pi kasmiṃścid ayaṃ bubhūṣet ||

15.1१५.१

पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां यथापकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः । (१५।१)

pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ |

15.2१५.२

मिथ्योपचारेण तथाप्यनेन कृच्छ्रं महत् प्राप्तम् असह्यरूपम् ॥ (१५।२)

mithyopacāreṇa tathāpyanena kṛcchraṃ mahat prāptam asahyarūpam ||

16.1१६.१

न चापि पार्थो विजितो रणे तैः स्वतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः । (१६।१)

na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ |

16.2१६.२

तथापि राजा सहितः सुहृद्भिर् अभीप्सते ऽनामयम् एव तेषाम् ॥ (१६।२)

tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir abhīpsate 'nāmayam eva teṣām ||

17.1१७.१

यत् तत् स्वयं पाण्डुसुतैर् विजित्य समाहृतं भूमिपतीन्निपीड्य । (१७।१)

yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya samāhṛtaṃ bhūmipatīnnipīḍya |

17.2१७.२

तत् प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च ॥ (१७।२)

tat prārthayante puruṣapravīrāḥ kuntīsutā mādravatīsutau ca ||

18.1१८.१

बालास्त्विमे तैर् विविधैर् उपायैः सम्प्रार्थिता हन्तुम् अमित्रसाहाः । (१८।१)

bālāstvime tair vividhair upāyaiḥ samprārthitā hantum amitrasāhāḥ |

18.2१८.२

राज्यं जिहीर्षद्भिर् असद्भिर् उग्रैः सर्वं च तद् वो विदितं यथावत् ॥ (१८।२)

rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat ||

19.1१९.१

तेषां च लोभं प्रसमीक्ष्य वृद्धं धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य । (१९।१)

teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya |

19.2१९.२

संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक् च ॥ (१९।२)

saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca ||

20.1२०.१

इमे च सत्ये ऽभिरताः सदैव तं पारयित्वा समयं यथावत् । (२०।१)

ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat |

20.2२०.२

अतो ऽन्यथा तैर् उपचर्यमाणा हन्युः समेतान् धृतराष्ट्रपुत्रान् ॥ (२०।२)

ato 'nyathā tair upacaryamāṇā hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭraputrān ||

21.1२१.१

तैर् विप्रकारं च निशम्य राज्ञः सुहृज्जनास्तान् परिवारयेयुः । (२१।१)

tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ suhṛjjanāstān parivārayeyuḥ |

21.2२१.२

युद्धेन बाधेयुर् इमांस्तथैव तैर् वध्यमाना युधि तांश्च हन्युः ॥ (२१।२)

yuddhena bādheyur imāṃstathaiva tair vadhyamānā yudhi tāṃśca hanyuḥ ||

22.1२२.१

तथापि नेमे ऽल्पतया समर्थास् तेषां जयायेति भवेन्मतं वः । (२२।१)

tathāpi neme 'lpatayā samarthās teṣāṃ jayāyeti bhavenmataṃ vaḥ |

22.2२२.२

समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिस् तेषां विनाशाय यतेयुर् एव ॥ (२२।२)

sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis teṣāṃ vināśāya yateyur eva ||

23.1२३.१

दुर्योधनस्यापि मतं यथावन् न ज्ञायते किं नु करिष्यतीति । (२३।१)

duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti |

23.2२३.२

अज्ञायमाने च मते परस्य किं स्यात् समारभ्यतमं मतं वः ॥ (२३।२)

ajñāyamāne ca mate parasya kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ ||

24.1२४.१

तस्माद् इतो गच्छतु धर्मशीलः शुचिः कुलीनः पुरुषो ऽप्रमत्तः । (२४।१)

tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ |

24.2२४.२

दूतः समर्थः प्रशमाय तेषां राज्यार्धदानाय युधिष्ठिरस्य ॥ (२४।२)

dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya ||

25.1२५.१

निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च । (२५।१)

niśamya vākyaṃ tu janārdanasya dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca |

25.2२५.२

समाददे वाक्यम् अथाग्रजो ऽस्य सम्पूज्य वाक्यं तद् अतीव राजन् ॥ (२५।२)

samādade vākyam athāgrajo 'sya sampūjya vākyaṃ tad atīva rājan ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 5, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit