MBh, 5, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरास् तदाभिमन्योर् मुदितस्वपक्षाः । (१।२)
kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ |
विश्रम्य चत्वार्युषसः प्रतीताः सभां विराटस्य ततो ऽभिजग्मुः ॥ (१।३)
viśramya catvāryuṣasaḥ pratītāḥ sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ ||
सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा मणिप्रवेकोत्तमरत्नचित्रा । (२।१)
sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā maṇipravekottamaratnacitrā |
न्यस्तासना माल्यवती सुगन्धा ताम् अभ्ययुस्ते नरराजवर्याः ॥ (२।२)
nyastāsanā mālyavatī sugandhā tām abhyayuste nararājavaryāḥ ||
अथासनान्याविशतां पुरस्ताद् उभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ । (३।१)
athāsanānyāviśatāṃ purastād ubhau virāṭadrupadau narendrau |
वृद्धश्च मान्यः पृथिवीपतीनां पितामहो रामजनार्दनाभ्याम् ॥ (३।२)
vṛddhaśca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ pitāmaho rāmajanārdanābhyām ||
पाञ्चालराजस्य समीपतस्तु शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः । (४।१)
pāñcālarājasya samīpatastu śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ |
मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसंनिकृष्टौ जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च ॥ (४।२)
matsyasya rājñastu susaṃnikṛṣṭau janārdanaścaiva yudhiṣṭhiraśca ||
सुताश्च सर्वे द्रुपदस्य राज्ञो भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च । (५।१)
sutāśca sarve drupadasya rājño bhīmārjunau mādravatīsutau ca |
प्रद्युम्नसाम्बौ च युधि प्रवीरौ विराटपुत्रश्च सहाभिमन्युः ॥ (५।२)
pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau virāṭaputraśca sahābhimanyuḥ ||
सर्वे च शूराः पितृभिः समाना वीर्येण रूपेण बलेन चैव । (६।१)
sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā vīryeṇa rūpeṇa balena caiva |
उपाविशन् द्रौपदेयाः कुमाराः सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ॥ (६।२)
upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ suvarṇacitreṣu varāsaneṣu ||
तथोपविष्टेषु महारथेषु विभ्राजमानाम्बरभूषणेषु । (७।१)
tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu vibhrājamānāmbarabhūṣaṇeṣu |
रराज सा राजवती समृद्धा ग्रहैर् इव द्यौर् विमलैर् उपेता ॥ (७।२)
rarāja sā rājavatī samṛddhā grahair iva dyaur vimalair upetā ||
ततः कथास्ते समवाययुक्ताः कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः । (८।१)
tataḥ kathāste samavāyayuktāḥ kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ |
तस्थुर् मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः ॥ (८।२)
tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ kṛṣṇaṃ nṛpāste samudīkṣamāṇāḥ ||
कथान्तम् आसाद्य च माधवेन संघट्टिताः पाण्डवकार्यहेतोः । (९।१)
kathāntam āsādya ca mādhavena saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ |
ते राजसिंहाः सहिता ह्यशृण्वन् वाक्यं महार्थं च महोदयं च ॥ (९।२)
te rājasiṃhāḥ sahitā hyaśṛṇvan vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca ||
सर्वैर् भवद्भिर् विदितं यथायं युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् । (१०।२)
sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām |
जितो निकृत्यापहृतं च राज्यं पुनः प्रवासे समयः कृतश्च ॥ (१०।३)
jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaśca ||
शक्तैर् विजेतुं तरसा महीं च सत्ये स्थितैस्तच्चरितं यथावत् । (११।१)
śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca satye sthitaistaccaritaṃ yathāvat |
पाण्डोः सुतैस्तद् व्रतम् उग्ररूपं वर्षाणि षट् सप्त च भारताग्र्यैः ॥ (११।२)
pāṇḍoḥ sutaistad vratam ugrarūpaṃ varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ ||
त्रयोदशश्चैव सुदुस्तरो ऽयम् अज्ञायमानैर् भवतां समीपे । (१२।१)
trayodaśaścaiva sudustaro 'yam ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe |
क्लेशान् असह्यांश्च तितिक्षमाणैर् यथोषितं तद् विदितं च सर्वम् ॥ (१२।२)
kleśān asahyāṃśca titikṣamāṇair yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam ||
एवं गते धर्मसुतस्य राज्ञो दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात् । (१३।१)
evaṃ gate dharmasutasya rājño duryodhanasyāpi ca yaddhitaṃ syāt |
तच्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां धर्म्यं च युक्तं च यशस्करं च ॥ (१३।२)
taccintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca ||
अधर्मयुक्तं च न कामयेत राज्यं सुराणाम् अपि धर्मराजः । (१४।१)
adharmayuktaṃ ca na kāmayeta rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ |
धर्मार्थयुक्तं च महीपतित्वं ग्रामे ऽपि कस्मिंश्चिद् अयं बुभूषेत् ॥ (१४।२)
dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ grāme 'pi kasmiṃścid ayaṃ bubhūṣet ||
पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां यथापकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः । (१५।१)
pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ |
मिथ्योपचारेण तथाप्यनेन कृच्छ्रं महत् प्राप्तम् असह्यरूपम् ॥ (१५।२)
mithyopacāreṇa tathāpyanena kṛcchraṃ mahat prāptam asahyarūpam ||
न चापि पार्थो विजितो रणे तैः स्वतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः । (१६।१)
na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ |
तथापि राजा सहितः सुहृद्भिर् अभीप्सते ऽनामयम् एव तेषाम् ॥ (१६।२)
tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir abhīpsate 'nāmayam eva teṣām ||
यत् तत् स्वयं पाण्डुसुतैर् विजित्य समाहृतं भूमिपतीन्निपीड्य । (१७।१)
yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya samāhṛtaṃ bhūmipatīnnipīḍya |
तत् प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च ॥ (१७।२)
tat prārthayante puruṣapravīrāḥ kuntīsutā mādravatīsutau ca ||
बालास्त्विमे तैर् विविधैर् उपायैः सम्प्रार्थिता हन्तुम् अमित्रसाहाः । (१८।१)
bālāstvime tair vividhair upāyaiḥ samprārthitā hantum amitrasāhāḥ |
राज्यं जिहीर्षद्भिर् असद्भिर् उग्रैः सर्वं च तद् वो विदितं यथावत् ॥ (१८।२)
rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat ||
तेषां च लोभं प्रसमीक्ष्य वृद्धं धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य । (१९।१)
teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya |
संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक् च ॥ (१९।२)
saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca ||
इमे च सत्ये ऽभिरताः सदैव तं पारयित्वा समयं यथावत् । (२०।१)
ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat |
अतो ऽन्यथा तैर् उपचर्यमाणा हन्युः समेतान् धृतराष्ट्रपुत्रान् ॥ (२०।२)
ato 'nyathā tair upacaryamāṇā hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭraputrān ||
तैर् विप्रकारं च निशम्य राज्ञः सुहृज्जनास्तान् परिवारयेयुः । (२१।१)
tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ suhṛjjanāstān parivārayeyuḥ |
युद्धेन बाधेयुर् इमांस्तथैव तैर् वध्यमाना युधि तांश्च हन्युः ॥ (२१।२)
yuddhena bādheyur imāṃstathaiva tair vadhyamānā yudhi tāṃśca hanyuḥ ||
तथापि नेमे ऽल्पतया समर्थास् तेषां जयायेति भवेन्मतं वः । (२२।१)
tathāpi neme 'lpatayā samarthās teṣāṃ jayāyeti bhavenmataṃ vaḥ |
समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिस् तेषां विनाशाय यतेयुर् एव ॥ (२२।२)
sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis teṣāṃ vināśāya yateyur eva ||
दुर्योधनस्यापि मतं यथावन् न ज्ञायते किं नु करिष्यतीति । (२३।१)
duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti |
अज्ञायमाने च मते परस्य किं स्यात् समारभ्यतमं मतं वः ॥ (२३।२)
ajñāyamāne ca mate parasya kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ ||
तस्माद् इतो गच्छतु धर्मशीलः शुचिः कुलीनः पुरुषो ऽप्रमत्तः । (२४।१)
tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ |
दूतः समर्थः प्रशमाय तेषां राज्यार्धदानाय युधिष्ठिरस्य ॥ (२४।२)
dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya ||
निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च । (२५।१)
niśamya vākyaṃ tu janārdanasya dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca |
समाददे वाक्यम् अथाग्रजो ऽस्य सम्पूज्य वाक्यं तद् अतीव राजन् ॥ (२५।२)
samādade vākyam athāgrajo 'sya sampūjya vākyaṃ tad atīva rājan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.