विदुर उवाच । (१।१)

अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ (१।३)

चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् । (२।१)

साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ (२।२)

साध्या देवा वयम् अस्मो महर्षे दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमो ऽनुमातुम् । (३।१)

श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः काव्यां वाचं वक्तुम् अर्हस्युदाराम् ॥ (३।२)

हंस उवाच । (४।१)

एतत् कार्यम् अमराः संश्रुतं मे धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः । (४।२)

ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत ॥ (४।३)

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युर् एव तितिक्षितः । (५।१)

आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ (५।२)

नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी । (६।१)

न चातिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ (६।२)

मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून् घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् । (७।१)

तस्माद् वाचं रुशतीं रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ (७।२)

अरुंतुदं परुषं रूक्षवाचं वाक्कण्टकैर् वितुदन्तं मनुष्यान् । (८।१)

विद्याद् अलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ (८।२)

परश्चेद् एनम् अधिविध्येत बाणैर् भृशं सुतीक्ष्णैर् अनलार्कदीप्तैः । (९।१)

विरिच्यमानो ऽप्यतिरिच्यमानो विद्यात् कविः सुकृतं मे दधाति ॥ (९।२)

यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनम् एव । (१०।१)

वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशम् अभ्युपैति ॥ (१०।२)

वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद् यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् । (११।१)

यो हन्तुकामस्य न पापम् इच्छेत् तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ (११।२)

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद् व्याहृतं तद् द्वितीयम् । (१२।१)

प्रियं वदेद् व्याहृतं तत् तृतीयं धर्म्यं वदेद् व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ (१२।२)

यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते । (१३।१)

यादृग् इच्छेच्च भवितुं तादृग् भवति पूरुषः ॥ (१३।२)

यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । (१४।१)

निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखम् अण्वपि ॥ (१४।२)

न जीयते नोत जिगीषते ऽन्यान् न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च । (१५।१)

निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ (१५।२)

भावम् इच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम् । (१६।१)

सत्यवादी मृदुर् दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ (१६।२)

नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च । (१७।१)

राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ (१७।२)

दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता नावर्तते मन्युवशात् कृतघ्नः । (१८।१)

न कस्यचिन्मित्रम् अथो दुरात्मा कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ॥ (१८।२)

न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्यो ऽप्यात्मशङ्कितः । (१९।१)

निराकरोति मित्राणि यो वै सो ऽधमपूरुषः ॥ (१९।२)

उत्तमान् एव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान् । (२०।१)

अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ (२०।२)

प्राप्नोति वै वित्तम् असद्बलेन नित्योत्थानात् प्रज्ञया पौरुषेण । (२१।१)

न त्वेव सम्यग् लभते प्रशंसां न वृत्तम् आप्नोति महाकुलानाम् ॥ (२१।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२२।१)

महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश्च । (२२।२)

पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नम् एतं भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ (२२।३)

विदुर उवाच । (२३।१)

तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः पुण्या विवाहाः सततान्नदानम् । (२३।२)

येष्वेवैते सप्त गुणा भवन्ति सम्यग् वृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ (२३।३)

येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर् वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् । (२४।१)

ये कीर्तिम् इच्छन्ति कुले विशिष्टां त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ (२४।२)

अनिज्यया विवाहैश्च वेदस्योत्सादनेन च । (२५।१)

कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ (२५।२)

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । (२६।१)

कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ (२६।२)

ब्राह्मणानां परिभवात् परिवादाच्च भारत । (२७।१)

कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ (२७।२)

कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतो ऽश्वतः । (२८।१)

कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ (२८।२)

वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि । (२९।१)

कुलसंख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च महद् यशः ॥ (२९।२)

मा नः कुले वैरकृत् कश्चिद् अस्तु राजामात्यो मा परस्वापहारी । (३०।१)

मित्रद्रोही नैकृतिको ऽनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ (३०।२)

यश्च नो ब्राह्मणं हन्याद् यश्च नो ब्राह्मणान् द्विषेत् । (३१।१)

न नः स समितिं गच्छेद् यश्च नो निर्वपेत् कृषिम् ॥ (३१।२)

तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । (३२।१)

सताम् एतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ (३२।२)

श्रद्धया परया राजन्न् उपनीतानि सत्कृतिम् । (३३।१)

प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम् ॥ (३३।२)

सूक्ष्मो ऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः । (३४।१)

एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ (३४।२)

न तन्मित्रं यस्य कोपाद् बिभेति यद् वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम् । (३५।१)

यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत तद् वै मित्रं संगतानीतराणि ॥ (३५।२)

यदि चेद् अप्यसंबन्धो मित्रभावेन वर्तते । (३६।१)

स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ (३६।२)

चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धान् अनुपसेवतः । (३७।१)

पारिप्लवमतेर् नित्यम् अध्रुवो मित्रसंग्रहः ॥ (३७।२)

चलचित्तम् अनात्मानम् इन्द्रियाणां वशानुगम् । (३८।१)

अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ (३८।२)

अकस्माद् एव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः । (३९।१)

शीलम् एतद् असाधूनाम् अभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ (३९।२)

सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये । (४०।१)

तान्मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ (४०।२)

अर्थयेद् एव मित्राणि सति वासति वा धने । (४१।१)

नानर्थयन् विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ (४१।२)

संतापाद् भ्रश्यते रूपं संतापाद् भ्रश्यते बलम् । (४२।१)

संतापाद् भ्रश्यते ज्ञानं संतापाद् व्याधिम् ऋच्छति ॥ (४२।२)

अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते । (४३।१)

अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ (४३।२)

पुनर् नरो म्रियते जायते च पुनर् नरो हीयते वर्धते पुनः । (४४।१)

पुनर् नरो याचति याच्यते च पुनर् नरः शोचति शोच्यते पुनः ॥ (४४।२)

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च । (४५।१)

पर्यायशः सर्वम् इह स्पृशन्ति तस्माद् धीरो नैव हृष्येन्न शोचेत् ॥ (४५।२)

चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि तेषां यद् यद् वर्तते यत्र यत्र । (४६।१)

ततस्ततः स्रवते बुद्धिर् अस्य छिद्रोदकुम्भाद् इव नित्यम् अम्भः ॥ (४६।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (४७।१)

तनुर् उच्छः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया । (४७।२)

मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ (४७।३)

नित्योद्विग्नम् इदं सर्वं नित्योद्विग्नम् इदं मनः । (४८।१)

यत् तत् पदम् अनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ (४८।२)

विदुर उवाच । (४९।१)

नान्यत्र विद्यातपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । (४९।२)

नान्यत्र लोभसंत्यागाच्छान्तिं पश्यामि ते ऽनघ ॥ (४९।३)

बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् । (५०।१)

गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं त्यागेन विन्दति ॥ (५०।२)

अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यम् अनाश्रिताः । (५१।१)

रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ (५१।२)

स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः । (५२।१)

तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखम् एधते ॥ (५२।२)

स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते । (५३।१)

न स्त्रीषु राजन् रतिम् आप्नुवन्ति न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ (५३।२)

न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः । (५४।१)

न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ (५४।२)

न वै तेषां स्वदते पथ्यम् उक्तं योगक्षेमं कल्पते नोत तेषाम् । (५५।१)

भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते किंचिद् अन्यद् विनाशात् ॥ (५५।२)

संभाव्यं गोषु सम्पन्नं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः । (५६।१)

संभाव्यं स्त्रीषु चापल्यं संभाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ (५६।२)

तन्तवो ऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः । (५७।१)

बहून् बहुत्वाद् आयासान् सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ (५७।२)

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । (५८।१)

धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ (५८।२)

ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । (५९।१)

वृन्ताद् इव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ (५९।२)

महान् अप्येकजो वृक्षो बलवान् सुप्रतिष्ठितः । (६०।१)

प्रसह्य एव वातेन शाखास्कन्धं विमर्दितुम् ॥ (६०।२)

अथ ये सहिता वृक्षाः संघशः सुप्रतिष्ठिताः । (६१।१)

ते हि शीघ्रतमान् वातान् सहन्ते ऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ (६१।२)

एवं मनुष्यम् अप्येकं गुणैर् अपि समन्वितम् । (६२।१)

शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर् द्रुमम् इवैकजम् ॥ (६२।२)

अन्योन्यसमुपष्टम्भाद् अन्योन्यापाश्रयेण च । (६३।१)

ज्ञातयः सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ (६३।२)

अवध्या ब्राह्मणा गावः स्त्रियो बालाश्च ज्ञातयः । (६४।१)

येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः ॥ (६४।२)

न मनुष्ये गुणः कश्चिद् अन्यो धनवताम् अपि । (६५।१)

अनातुरत्वाद् भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ (६५।२)

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगं पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णम् उग्रम् । (६६।१)

सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ (६६।२)

रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम् । (६७।१)

दुःखोपेता रोगिणो नित्यम् एव न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम् ॥ (६७।२)

पुरा ह्युक्तो नाकरोस्त्वं वचो मे द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन् । (६८।१)

दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ (६८।२)

न तद् बलं यन्मृदुना विरुध्यते मिश्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः । (६९।१)

प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर् मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ (६९।२)

धार्तराष्ट्राः पाण्डवान् पालयन्तु पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु । (७०।१)

एकारिमित्राः कुरवो ह्येकमन्त्रा जीवन्तु राजन् सुखिनः समृद्धाः ॥ (७०।२)

मेढीभूतः कौरवाणां त्वम् अद्य त्वय्याधीनं कुरुकुलम् आजमीढ । (७१।१)

पार्थान् बालान् वनवासप्रतप्तान् गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ (७१।२)

संधत्स्व त्वं कौरवान् पाण्डुपुत्रैर् मा ते ऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु । (७२।१)

सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ (७२।२)