शुक उवाच । (१।१)

क्षरात् प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च । (१।२)

बुद्ध्यैश्वर्याभिसर्गार्थं यद् ध्यानं चात्मनः शुभम् ॥ (१।३)

भूय एव तु लोके ऽस्मिन् सद्वृत्तिं वृत्तिहैतुकीम् । (२।१)

यया सन्तः प्रवर्तन्ते तद् इच्छाम्यनुवर्णितम् ॥ (२।२)

वेदे वचनम् उक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च । (३।१)

कथम् एतद् विजानीयां तच्च व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (३।२)

लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञः पूतो ऽहं गुरुशासनात् । (४।१)

कृत्वा बुद्धिं वियुक्तात्मा त्यक्ष्याम्यात्मानम् अव्यथः ॥ (४।२)

व्यास उवाच । (५।१)

यैषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद् ब्रह्मणा स्वयम् । (५।२)

एषा पूर्वतरैः सद्भिर् आचीर्णा परमर्षिभिः ॥ (५।३)

ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ् जयन्ति परमर्षयः । (६।१)

आत्मनश्च हृदि श्रेयस्त्वन्विच्छ मनसात्मनि ॥ (६।२)

वने मूलफलाशी च तप्यन् सुविपुलं तपः । (७।१)

पुण्यायतनचारी च भूतानाम् अविहिंसकः ॥ (७।२)

विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये । (८।१)

काले प्राप्ते चरन् भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ (८।२)

निःस्तुतिर् निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे । (९।१)

अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिद् आशितः ॥ (९।२)

शुक उवाच । (१०।१)

यद् इदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते । (१०।२)

प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः ॥ (१०।३)

इत्येतच्छ्रोतुम् इच्छामि भगवान् प्रब्रवीतु मे । (११।१)

कर्मणाम् अविरोधेन कथम् एतत् प्रवर्तते ॥ (११।२)

भीष्म उवाच । (१२।१)

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् । (१२।२)

ऋषिस्तत् पूजयन् वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥ (१२।३)

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः । (१३।१)

यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ (१३।२)

एको य आश्रमान् एतान् अनुतिष्ठेद् यथाविधि । (१४।१)

अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥ (१४।२)

चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता । (१५।१)

एताम् आश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥ (१५।२)

आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः । (१६।१)

गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थकोविदः ॥ (१६।२)

कर्मातिरेकेण गुरोर् अध्येतव्यं बुभूषता । (१७।१)

दक्षिणो नापवादी स्याद् आहूतो गुरुम् आश्रयेत् ॥ (१७।२)

जघन्यशायी पूर्वं स्याद् उत्थायी गुरुवेश्मनि । (१८।१)

यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥ (१८।२)

कृतम् इत्येव तत् सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः । (१९।१)

किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः ॥ (१९।२)

शुचिर् दक्षो गुणोपेतो ब्रूयाद् इषुर् इवात्वरः । (२०।१)

चक्षुषा गुरुम् अव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥ (२०।२)

नाभुक्तवति चाश्नीयाद् अपीतवति नो पिबेत् । (२१।१)

न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥ (२१।२)

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् । (२२।१)

दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥ (२२।२)

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयाद् अधीष्व भगवन्न् इति । (२३।१)

इदं करिष्ये भगवन्न् इदं चापि कृतं मया ॥ (२३।२)

इति सर्वम् अनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम् । (२४।१)

कुर्यात् कृत्वा च तत् सर्वम् आख्येयं गुरवे पुनः ॥ (२४।२)

यांस्तु गन्धान् रसान् वापि ब्रह्मचारी न सेवते । (२५।१)

सेवेत तान् समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ॥ (२५।२)

ये केचिद् विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः । (२६।१)

तान् सर्वान् अनुगृह्णीयाद् भवेच्चानपगो गुरोः ॥ (२६।२)

स एवं गुरवे प्रीतिम् उपहृत्य यथाबलम् । (२७।१)

आश्रमेष्वाश्रमेष्वेवं शिष्यो वर्तेत कर्मणा ॥ (२७।२)

वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते । (२८।१)

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावर्तेद् यथाविधि ॥ (२८।२)

धर्मलब्धैर् युतो दारैर् अग्नीन् उत्पाद्य धर्मतः । (२९।१)

द्वितीयम् आयुषो भागं गृहमेधिव्रती भवेत् ॥ (२९।२)