MBh, 1, 104
Select a line for its word-by-word analysis.
अग्र्यम् अग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वीर्यवान् ॥ (२।२)
agryam agre pratijñāya svasyāpatyasya vīryavān ||
अग्रजातेति तां कन्याम् अग्र्यानुग्रहकाङ्क्षिणे । (३।१)
agrajāteti tāṃ kanyām agryānugrahakāṅkṣiṇe |
उग्रं पर्यचरद् घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ (४।२)
ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam ||
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । (५।१)
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
तम् उग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैर् अतोषयत् । (५।२)
tam ugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat |
दध्याज्यकादिभिर् नित्यं व्यञ्जनैः प्रत्यहं शुभा । (५।३)
dadhyājyakādibhir nityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā |
सहस्रसंख्यैर् योगीन्द्रं समुपाचरद् उत्तमा । (५।४)
sahasrasaṃkhyair yogīndraṃ samupācarad uttamā |
दुर्वासा वत्सरस्यान्ते ददौ मन्त्रम् अनुत्तमम् ॥ (५।५)
durvāsā vatsarasyānte dadau mantram anuttamam ||
तस्यै स प्रददौ मन्त्रम् आपद्धर्मान्ववेक्षया । (६।१)
tasyai sa pradadau mantram āpaddharmānvavekṣayā |
यं यं देवं त्वम् एतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । (७।१)
yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi |
रवेस्तस्य परीक्षार्थं कुन्ती कन्यापि भास्करम् । (८।२)
ravestasya parīkṣārthaṃ kuntī kanyāpi bhāskaram |
उपतस्थे स तां कन्यां पृथां पृथुललोचनाम् । (८।५)
upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām |
अवतीर्य स्वमार्गाच्च दिव्यमूर्तिधरः स्वयम् ॥ (८।६)
avatīrya svamārgācca divyamūrtidharaḥ svayam ||
विस्मिता चानवद्याङ्गी दृष्ट्वा तन् महद् अद्भुतम् । (९।२)
vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tan mahad adbhutam |
तां समासाद्य देवस्तु विवस्वान् इदम् अब्रवीत् । (९।६)
tāṃ samāsādya devastu vivasvān idam abravīt |
कश्चिन् मे ब्रह्मवित् प्रादाद् वरं विद्यां च शत्रुहन् । (९।८)
kaścin me brahmavit prādād varaṃ vidyāṃ ca śatruhan |
यद् विजिज्ञासयाह्वानं कृतवत्यस्मि ते विभो । (९।९)
yad vijijñāsayāhvānaṃ kṛtavatyasmi te vibho |
तद् अस्मिन्न् अपराधे त्वां शिरसाभिप्रसादये । (९।१०)
tad asminn aparādhe tvāṃ śirasābhiprasādaye |
योषितो हि सदा रक्ष्याः स्वपराद्धापि नित्यदा । (९।११)
yoṣito hi sadā rakṣyāḥ svaparāddhāpi nityadā |
वेदाहं सर्वम् एवैतद् यद् दुर्वासा ददौ तव । (९।१२)
vedāhaṃ sarvam evaitad yad durvāsā dadau tava |
संत्यज्योभे मानभये क्रियतां संगमो मया । (९।१३)
saṃtyajyobhe mānabhaye kriyatāṃ saṃgamo mayā |
अमोघं दर्शनं मह्यम् आहूतश्चास्मि ते शुभे । (९।१४)
amoghaṃ darśanaṃ mahyam āhūtaścāsmi te śubhe |
वृथाह्वानाद्धि ते भीरु दोषो हि स्याद् असंशयम् । (९।१५)
vṛthāhvānāddhi te bhīru doṣo hi syād asaṃśayam |
सैवम् उक्ता बहुविधं सान्त्वं क्रूरं विवस्वता । (९।१६)
saivam uktā bahuvidhaṃ sāntvaṃ krūraṃ vivasvatā |
सा तु नैच्छद् वरारोहा कन्याहम् इति पार्थिव । (९।१७)
sā tu naicchad varārohā kanyāham iti pārthiva |
बन्धुपक्षभयाद् भीता लज्जया च तपस्विनी । (९।१८)
bandhupakṣabhayād bhītā lajjayā ca tapasvinī |
ताम् अर्कः पुनर् एवेदम् अब्रवीद् भरतर्षभ । (९।१९)
tām arkaḥ punar evedam abravīd bharatarṣabha |
मत्प्रसादान् न ते राज्ञि भविता दोष इत्युत । (९।२०)
matprasādān na te rājñi bhavitā doṣa ityuta |
एवम् उक्त्वा तु भगवान् कुन्तिभोजसुतां तदा । (९।२१)
evam uktvā tu bhagavān kuntibhojasutāṃ tadā |
साब्रवीद् भगवन् कस्त्वं प्रादुर्भूतो ममाग्रतः । (९।२८)
sābravīd bhagavan kastvaṃ prādurbhūto mamāgrataḥ |
विद्धि मां पुत्रलाभाय देवम् अर्कं शुचिस्मिते । (९।३०)
viddhi māṃ putralābhāya devam arkaṃ śucismite |
पुत्रस्ते निर्मितः सुभ्रु शृणु यादृक् शुभानने । (९।३१)
putraste nirmitaḥ subhru śṛṇu yādṛk śubhānane |
आदित्ये कुण्डले बिभ्रत् कवचं चैव मामकम् । (९।३२)
āditye kuṇḍale bibhrat kavacaṃ caiva māmakam |
शस्त्रास्त्राणाम् अभेद्यं च भविष्यति शुचिस्मिते । (९।३३)
śastrāstrāṇām abhedyaṃ ca bhaviṣyati śucismite |
नास्य किंचिद् अदेयं च ब्राह्मणेभ्यो भविष्यति । (९।३४)
nāsya kiṃcid adeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati |
चोद्यमानो मया चापि न क्षमं चिन्तयिष्यति । (९।३५)
codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati |
दास्यते स हि विप्रेभ्यो मानी चैव भविष्यति । (९।३६)
dāsyate sa hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati |
एवम् उक्ता ततः कुन्ती गोपतिं प्रत्युवाच ह । (९।३७)
evam uktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha |
कन्या पितृवशा चाहं पुरुषार्थो न चैव मे । (९।३८)
kanyā pitṛvaśā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me |
यद्येवं मन्यसे भीरु किम् आह्वयसि भास्करम् । (९।३९)
yadyevaṃ manyase bhīru kim āhvayasi bhāskaram |
कुलं च ते ऽद्य धक्ष्यामि क्रोधदीप्तेन चक्षुषा । (९।४२)
kulaṃ ca te 'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā |
प्रसीद भगवन् मह्यम् अवलेपो हि नास्ति मे । (९।४३)
prasīda bhagavan mahyam avalepo hi nāsti me |
ममैव परिहार्यं स्यात् कन्याभावस्य दूषणम् । (९।४४)
mamaiva parihāryaṃ syāt kanyābhāvasya dūṣaṇam |
व्यपयातु भयं ते ऽद्य कुमारं प्रसमीक्ष्यसे । (९।४५)
vyapayātu bhayaṃ te 'dya kumāraṃ prasamīkṣyase |
मया त्वं चाप्यनुज्ञाता पुनः कन्या भविष्यसि । (९।४६)
mayā tvaṃ cāpyanujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi |
एवम् उक्ता ततः कुन्ती सम्प्रहृष्टतनूरुहा । (९।४७)
evam uktā tataḥ kuntī samprahṛṣṭatanūruhā |
संगता च ततः सुभ्रूर् आदित्येन महात्मना ॥ (९।४८)
saṃgatā ca tataḥ subhrūr ādityena mahātmanā ||
प्रकाशकर्मा तपनस्तस्यां गर्भं दधौ ततः । (१०।१)
prakāśakarmā tapanastasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ |
आमुक्तकवचः श्रीमान् देवगर्भः श्रियावृतः ॥ (१०।३)
āmuktakavacaḥ śrīmān devagarbhaḥ śriyāvṛtaḥ ||
सहजं कवचं बिभ्रत् कुण्डलोद्द्योतिताननः । (११।१)
sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ |
मञ्जूषां रत्नसम्पूर्णां कर्णनामाभिसंज्ञिताम् ॥ (११।३)
mañjūṣāṃ ratnasampūrṇāṃ karṇanāmābhisaṃjñitām ||
प्रादाच्च तस्याः कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः । (१२।१)
prādācca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ |
दत्त्वा च ददतां श्रेष्ठो दिवम् आचक्रमे ततः । (१२।२)
dattvā ca dadatāṃ śreṣṭho divam ācakrame tataḥ |
दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीनमानसा । (१२।३)
dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā |
एकाग्रा चिन्तयामास किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥ (१२।४)
ekāgrā cintayāmāsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet ||
उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं सलक्षणम् ॥ (१३।२)
utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇam ||
तम् उत्सृष्टं तदा गर्भं राधाभर्ता महायशाः । (१४।१)
tam utsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ |
पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः सूतनन्दनः ॥ (१४।२)
putratve kalpayāmāsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ ||
स वर्धमानो बलवान् सर्वास्त्रेषूद्यतो ऽभवत् । (१६।१)
sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūdyato 'bhavat |
लोके चैव हि विख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (१६।२)
loke caiva hi vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
आ पृष्ठतापाद् आदित्यम् उपतस्थे स वीर्यवान् ॥ (१६।३)
ā pṛṣṭhatāpād ādityam upatasthe sa vīryavān ||
यस्मिन् काले जपन्न् आस्ते स वीरः सत्यसंगरः । (१७।१)
yasmin kāle japann āste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ |
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् तस्मिन् काले महात्मनः । (१७।२)
nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsīt tasmin kāle mahātmanaḥ |
ततः काले तु कस्मिंश्चित् स्वप्नान्ते कर्णम् अब्रवीत् । (१७।६)
tataḥ kāle tu kasmiṃścit svapnānte karṇam abravīt |
आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शृणु वीर वचो मम । (१७।७)
ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama |
प्रभातायां रजन्यां त्वाम् आगमिष्यति वासवः । (१७।८)
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvām āgamiṣyati vāsavaḥ |
न तस्य भिक्षा दातव्या विप्ररूपी भविष्यति । (१७।९)
na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati |
निश्चयो ऽस्यापहर्तुं ते कवचं कुण्डले तथा । (१७।१०)
niścayo 'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā |
अतस्त्वां बोधयाम्येष स्मर्तासि वचनं मम । (१७।११)
atastvāṃ bodhayāmyeṣa smartāsi vacanaṃ mama |
शक्रो मां विप्ररूपेण यदि वै याचते द्विज । (१७।१२)
śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija |
कथं तस्मै न दास्यामि यथा चास्म्यवबोधितः । (१७।१३)
kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmyavabodhitaḥ |
विप्राः पूज्यास्तु देवानां सततं प्रियम् इच्छताम् । (१७।१४)
viprāḥ pūjyāstu devānāṃ satataṃ priyam icchatām |
तं देवदेवं जानन् वै न शक्नोम्यवमन्त्रणे । (१७।१५)
taṃ devadevaṃ jānan vai na śaknomyavamantraṇe |
यद्येवं शृणु मे वीर वरं ते सो ऽपि दास्यति । (१७।१६)
yadyevaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so 'pi dāsyati |
शक्तिं त्वम् अपि याचेथाः सर्वशत्रुविघातिनीम् । (१७।१७)
śaktiṃ tvam api yācethāḥ sarvaśatruvighātinīm |
एवम् उक्त्वा द्विजः स्वप्ने तत्रैवान्तरधीयत । (१७।१८)
evam uktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata |
कर्णः प्रबुद्धस्तं स्वप्नं चिन्तयानो ऽभवत् तदा ॥ (१७।१९)
karṇaḥ prabuddhastaṃ svapnaṃ cintayāno 'bhavat tadā ||
तम् इन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षार्थं भूतभावनः । (१८।१)
tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ |
कुण्डले प्रार्थयामास कवचं च महाद्युतिः । (१८।२)
kuṇḍale prārthayāmāsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ |
एवम् उक्तस्तदा कर्णो ब्राह्मणेन महात्मनः । (१८।३)
evam uktastadā karṇo brāhmaṇena mahātmanaḥ |
कर्णः कुण्डले भित्त्वा प्रायच्छत् स कृताञ्जलिः ॥ (१८।४)
karṇaḥ kuṇḍale bhittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ ||
उत्कृत्य विमनाः स्वाङ्गात् कवचं रुधिरस्रवम् । (१९।१)
utkṛtya vimanāḥ svāṅgāt kavacaṃ rudhirasravam |
कर्णस्तु कुण्डले छित्त्वा प्रायच्छत् स कृताञ्जलिः । (१९।२)
karṇastu kuṇḍale chittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ |
प्रतिगृह्य तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा । (१९।३)
pratigṛhya tu deveśastuṣṭastenāsya karmaṇā |
न तं पश्यामि यो ह्येतत् कर्म कर्ता भविष्यति । (१९।७)
na taṃ paśyāmi yo hyetat karma kartā bhaviṣyati |
प्रीतो ऽस्मि कर्मणा तेन वरं वृणु यद् इच्छसि । (१९।८)
prīto 'smi karmaṇā tena varaṃ vṛṇu yad icchasi |
इच्छामि भगवद्दत्तां शक्तिं शत्रुनिबर्हणीम् । (१९।९)
icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm |
अमोघाम् अप्रतिहतां त्वत्तः सुरगणेश्वर ॥ (१९।१०)
amoghām apratihatāṃ tvattaḥ suragaṇeśvara ||
शक्तिं तस्मै ददौ शक्रः विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत् । (२०।१)
śaktiṃ tasmai dadau śakraḥ vismito vākyam abravīt |
यस्मै क्षेप्स्यसि रुष्टः सन् सो ऽनया न भविष्यति । (२०।३)
yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ san so 'nayā na bhaviṣyati |
हत्वैकं समरे शत्रुं ततो माम् आगमिष्यति । (२०।४)
hatvaikaṃ samare śatruṃ tato mām āgamiṣyati |
इत्युक्त्वान्तर्दधे शक्रो वरं दत्त्वा तु तस्य वै ॥ (२०।५)
ityuktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai ||
पुरा नाम तु तस्यासीद् वसुषेण इति श्रुतम् । (२१।१)
purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇa iti śrutam |
ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सो ऽभवत् ॥ (२१।२)
tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.