मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

चिन्तयित्वा तद् आश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तम् अशेषतः । (१।२)

विनिन्दन् स द्विज आत्मानम् आगस्कृत इवाबभौ ॥ (१।३)

चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिम् अथाब्रवीत् । (२।१)

श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलाम् अहम् ॥ (२।२)

कृतात्मा धर्मवित् तस्यां व्याधो निवसते किल । (३।१)

तं गच्छाम्यहम् अद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम् ॥ (३।२)

इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः । (४।१)

बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः । (४।२)

सम्प्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ॥ (४।३)

अतिक्रामन्न् अरण्यानि ग्रामांश् च नगराणि च । (५।१)

ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ॥ (५।२)

धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम् । (६।१)

गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम् ॥ (६।२)

प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर् बहुभिर् वृताम् । (७।१)

पण्यैश् च बहुभिर् युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ॥ (७।२)

अश्वै रथैस् तथा नागैर् यानैश् च बहुभिर् वृताम् । (८।१)

हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ॥ (८।२)

सो ऽपश्यद् बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् । (९।१)

धर्मव्याधम् अपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः ॥ (९।२)

अपश्यत् तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् । (१०।१)

मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् । (१०।२)

आकुलत्वात् तु क्रेतॄणाम् एकान्ते संस्थितो द्विजः ॥ (१०।३)

स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा सम्भ्रमोत्थितः । (११।१)

आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने ॥ (११।२)

व्याध उवाच । (१२।१)

अभिवादये त्वा भगवन् स्वागतं ते द्विजोत्तम । (१२।२)

अहं व्याधस् तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ (१२।३)

एकपत्न्या यद् उक्तो ऽसि गच्छ त्वं मिथिलाम् इति । (१३।१)

जानाम्येतद् अहं सर्वं यदर्थं त्वम् इहागतः ॥ (१३।२)

मार्कण्डेय उवाच । (१४।१)

श्रुत्वा तु तस्य तद् वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः । (१४।२)

द्वितीयम् इदम् आश्चर्यम् इत्यचिन्तयत द्विजः ॥ (१४।३)

अदेशस्थं हि ते स्थानम् इति व्याधो ऽब्रवीद् द्विजम् । (१५।१)

गृहं गच्छाव भगवन् यदि रोचयसे ऽनघ ॥ (१५।२)

बाढम् इत्येव संहृष्टो विप्रो वचनम् अब्रवीत् । (१६।१)

अग्रतस् तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान् प्रति ॥ (१६।२)

प्रविश्य च गृहं रम्यम् आसनेनाभिपूजितः । (१७।१)

पाद्यम् आचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ (१७।२)

ततः सुखोपविष्टस् तं व्याधं वचनम् अब्रवीत् । (१८।१)

कर्मैतद् वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे । (१८।२)

अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा ॥ (१८।३)

व्याध उवाच । (१९।१)

कुलोचितम् इदं कर्म पितृपैतामहं मम । (१९।२)

वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥ (१९।३)

धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम् । (२०।१)

प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं द्विजोत्तम ॥ (२०।२)

सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च । (२१।१)

देवतातिथिभृत्यानाम् अवशिष्टेन वर्तये ॥ (२१।२)

न कुत्सयाम्यहं किंचिन् न गर्हे बलवत्तरम् । (२२।१)

कृतम् अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥ (२२।२)

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् इह लोकस्य जीवनम् । (२३।१)

दण्डनीतिस् त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत ॥ (२३।२)

कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः । (२४।१)

ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥ (२४।२)

राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः । (२५।१)

विकर्माणश् च ये केचित् तान् युनक्ति स्वकर्मसु ॥ (२५।२)

भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानाम् अधिपा हि ते । (२६।१)

मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥ (२६।२)

जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते । (२७।१)

स्वकर्मनिरता वर्णाश् चत्वारो ऽपि द्विजोत्तम ॥ (२७।२)

स एष जनको राजा दुर्वृत्तम् अपि चेत् सुतम् । (२८।१)

दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥ (२८।२)

सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति । (२९।१)

श्रीश् च राज्यं च दण्डश् च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥ (२९।२)

राजानो हि स्वधर्मेण श्रियम् इच्छन्ति भूयसीम् । (३०।१)

सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत ॥ (३०।२)

परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमहिषान् अहम् । (३१।१)

न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम् ॥ (३१।२)

न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम् । (३२।१)

सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥ (३२।२)

अशीलश् चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् । (३३।१)

प्राणिहिंसारतश् चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥ (३३।२)

व्यभिचारान् नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् । (३४।१)

अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥ (३४।२)

उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास् तथैव च । (३५।१)

क्लीबाश्चान्धाश्च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः । (३५।२)

पार्थिवानाम् अधर्मत्वात् प्रजानाम् अभवः सदा ॥ (३५।३)

स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति । (३६।१)

अनुगृह्णन् प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥ (३६।२)

ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः । (३७।१)

सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम् ॥ (३७।२)

ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः । (३८।१)

न किंचिद् उपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥ (३८।२)

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता । (३९।१)

यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया । (३९।२)

त्यागान् नान्यत्र मर्त्यानां गुणास् तिष्ठन्ति पूरुषे ॥ (३९।३)

मृषावादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियम् अयाचितः । (४०।१)

न च कामान् न संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् ॥ (४०।२)

प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत् । (४१।१)

न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥ (४१।२)

कर्म चेत् किंचिद् अन्यत् स्याद् इतरन् न समाचरेत् । (४२।१)

यत् कल्याणम् अभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ (४२।२)

न पापं प्रति पापः स्यात् साधुर् एव सदा भवेत् । (४३।१)

आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुम् इच्छति ॥ (४३।२)

कर्म चैतद् असाधूनां वृजिनानाम् असाधुवत् । (४४।१)

न धर्मो ऽस्तीति मन्वानाः शुचीन् अवहसन्ति ये । (४४।२)

अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥ (४४।३)

महादृतिर् इवाध्मातः पापो भवति नित्यदा । (४५।१)

मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं भवेत् । (४५।२)

दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥ (४५।३)

न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया । (४६।१)

अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥ (४६।२)

अब्रुवन् कस्यचिन् निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् । (४७।१)

न कश्चिद् गुणसम्पन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥ (४७।२)

विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते । (४८।१)

नैतत् कुर्यां पुनर् इति द्वितीयात् परिमुच्यते ॥ (४८।२)

कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तम । (४९।१)

एवं श्रुतिर् इयं ब्रह्मन् धर्मेषु परिदृश्यते ॥ (४९।२)

पापान्यबुद्ध्वेह पुरा कृतानि प्राग् धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् । (५०।१)

धर्मो ब्रह्मन् नुदते पूरुषाणां यत् कुर्वते पापम् इह प्रमादात् ॥ (५०।२)

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम् अस्मीति पूरुषः । (५१।१)

चिकीर्षेद् एव कल्याणं श्रद्दधानो ऽनसूयकः ॥ (५१।२)

वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः । (५२।१)

पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणम् अभिपद्यते । (५२।२)

मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैर् इव चन्द्रमाः ॥ (५२।३)

यथादित्यः समुद्यन् वै तमः सर्वं व्यपोहति । (५३।१)

एवं कल्याणम् आतिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (५३।२)

पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभम् एव द्विजोत्तम । (५४।१)

लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः । (५४।२)

अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥ (५४।३)

तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः । (५५।१)

सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥ (५५।२)

मार्कण्डेय उवाच । (५६।१)

स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधम् अपृच्छत । (५६।२)

शिष्टाचारं कथम् अहं विद्याम् इति नरोत्तम । (५६।३)

एतन् महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥ (५६।४)

व्याध उवाच । (५७।१)

यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम । (५७।२)

पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ (५७।३)

कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभम् अनार्जवम् । (५८।१)

धर्म इत्येव संतुष्टास् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ (५८।२)

न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् । (५९।१)

आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ (५९।२)

गुरुशुश्रूषणं सत्यम् अक्रोधो दानम् एव च । (६०।१)

एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ् शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ (६०।२)

शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः । (६१।१)

याम् अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतो ऽन्यथा ॥ (६१।२)

वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः । (६२।१)

दमस्योपनिषत् त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ (६२।२)

ये तु धर्मम् असूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः । (६३।१)

अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥ (६३।२)

ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः । (६४।१)

धर्म्यं पन्थानम् आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ (६४।२)

नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः । (६५।१)

उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ (६५।२)

नास्तिकान् भिन्नमर्यादान् क्रूरान् पापमतौ स्थितान् । (६६।१)

त्यज ताञ् ज्ञानम् आश्रित्य धार्मिकान् उपसेव्य च ॥ (६६।२)

कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । (६७।१)

नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ (६७।२)

क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् । (६८।१)

शिष्टाचारे भवेत् साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥ (६८।२)

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् । (६९।१)

अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः । (६९।२)

सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ (६९।३)

सत्यम् एव गरीयस् तु शिष्टाचारनिषेवितम् । (७०।१)

आचारश् च सतां धर्मः सन्तश् चाचारलक्षणाः ॥ (७०।२)

यो यथाप्रकृतिर् जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिम् अश्नुते । (७१।१)

पापात्मा क्रोधकामादीन् दोषान् आप्नोत्यनात्मवान् ॥ (७१।२)

आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः । (७२।१)

अनाचारस् त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥ (७२।२)

अक्रुध्यन्तो ऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः । (७३।१)

ऋजवः शमसम्पन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ (७३।२)

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः । (७४।१)

गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥ (७४।२)

तेषाम् अदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् । (७५।१)

स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ (७५।२)

तं सदाचारम् आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् । (७६।१)

धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ (७६।२)

आस्तिका मानहीनाश् च द्विजातिजनपूजकाः । (७७।१)

श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ (७७।२)

वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः । (७८।१)

शिष्टाचीर्णश् च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ (७८।२)

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम् अवगाहनम् । (७९।१)

क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ (७९।२)

सर्वभूतदयावन्तो ऽहिंसानिरताः सदा । (८०।१)

परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ (८०।२)

शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये । (८१।१)

विपाकम् अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ (८१।२)

न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः । (८२।१)

सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश् च सत्पथे ॥ (८२।२)

दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः । (८३।१)

सर्वभूतदयावन्तस् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ (८३।२)

सर्वपूज्याः श्रुतधनास् तथैव च तपस्विनः । (८४।१)

दाननित्याः सुखांल्लोकान् आप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥ (८४।२)

पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः । (८५।१)

अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥ (८५।२)

लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्मम् आत्महितानि च । (८६।१)

एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ (८६।२)

अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् । (८७।१)

अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ (८७।२)

धीमन्तो धृतिमन्तश् च भूतानाम् अनुकम्पकाः । (८८।१)

अकामद्वेषसंयुक्तास् ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ (८८।२)

त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तम् अनुत्तमम् । (८९।१)

न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ (८९।२)

सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः । (९०।१)

गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम् उत्तमम् । (९०।२)

शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥ (९०।३)

अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता । (९१।१)

कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥ (९१।२)

कर्मणा श्रुतसम्पन्नं सतां मार्गम् अनुत्तमम् । (९२।१)

शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्वतन्द्रिताः ॥ (९२।२)

प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य मुह्यतो महतो जनान् । (९३।१)

प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम । (९३।२)

अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ (९३।३)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । (९४।१)

शिष्टाचारगुणान् ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥ (९४।२)