धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजय । (१।२)

पाण्डूनां मामकैः सार्धम् अश्रौषं तव जल्पतः ॥ (१।३)

न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजय । (२।१)

नित्यं पाण्डुसुतान् हृष्टान् अभग्नांश्चैव शंससि ॥ (२।२)

जीयमानान् विमनसो मामकान् विगतौजसः । (३।१)

वदसे संयुगे सूत दिष्टम् एतद् असंशयम् ॥ (३।२)

संजय उवाच । (४।१)

यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः । (४।२)

दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ ॥ (४।३)

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् । (५।१)

महोदधिगुणाभ्यासाल् लवणत्वं निगच्छति ॥ (५।२)

तथा तत् पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम् । (६।१)

प्राप्य पाण्डुसुतान् वीरान् व्यर्थं भवति संयुगे ॥ (६।२)

घटमानान् यथाशक्ति कुर्वाणान् कर्म दुष्करम् । (७।१)

न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान् गन्तुम् अर्हसि ॥ (७।२)

तवापराधात् सुमहान् सपुत्रस्य विशां पते । (८।१)

पृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ (८।२)

आत्मदोषात् समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप । (९।१)

न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम् ॥ (९।२)

युद्धे सुकृतिनां लोकान् इच्छन्तो वसुधाधिपाः । (१०।१)

चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः ॥ (१०।२)

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः । (११।१)

तन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम् ॥ (११।२)

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ । (१२।१)

इरावन्तम् अभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ । (१२।२)

तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ (१२।३)

इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ । (१३।१)

विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः । (१३।२)

तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ ॥ (१३।३)

युध्यतां हि तथा राजन् विशेषो न व्यदृश्यत । (१४।१)

यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम् ॥ (१४।२)

इरावांस्तु ततो राजन्न् अनुविन्दस्य सायकैः । (१५।१)

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् अनयद् यमसादनम् ॥ (१५।२)

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष । (१६।१)

चिछेद समरे राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१६।२)

त्यक्त्वानुविन्दो ऽथ रथं विन्दस्य रथम् आस्थितः । (१७।१)

धनुर् गृहीत्वा नवमं भारसाधनम् उत्तमम् ॥ (१७।२)

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ । (१८।१)

शरान्मुमुचतुस्तूर्णम् इरावति महात्मनि ॥ (१८।२)

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः । (१९।१)

दिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुर् अम्बरम् ॥ (१९।२)

इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ । (२०।१)

ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत् ॥ (२०।२)

तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वे ऽथ सारथौ । (२१।१)

रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः ॥ (२१।२)

तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतः । (२२।१)

पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत् तव वाहिनीम् ॥ (२२।२)

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः । (२३।१)

वेगान् बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः ॥ (२३।२)

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत् । (२४।१)

रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः ॥ (२४।२)

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितः । (२५।१)

यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये ॥ (२५।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः । (२६।१)

विशेषं न स्म विविदुर् हैडिम्बभगदत्तयोः ॥ (२६।२)

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान् । (२७।१)

तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान् ॥ (२७।२)

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम् । (२८।१)

त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत ॥ (२८।२)

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत । (२९।१)

शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः ॥ (२९।२)

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत । (३०।१)

आसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे ॥ (३०।२)

घटोत्कचस्ततो राजन् भगदत्तं महारणे । (३१।१)

शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिम् इवाम्बुदः ॥ (३१।२)

निहत्य ताञ् शरान् राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान् । (३२।१)

भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ (३२।२)

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः । (३३।१)

न विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचलः ॥ (३३।२)

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान् स चतुर्दश । (३४।१)

प्रेषयामास समरे तांश्च चिछेद राक्षसः ॥ (३४।२)

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः । (३५।१)

भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः ॥ (३५।२)

ततः प्राग्ज्योतिषो राजन् प्रहसन्न् इव भारत । (३६।१)

तस्याश्वांश्चतुरः संख्ये पातयामास सायकैः ॥ (३६।२)

स हताश्वे रथे तिष्ठन् राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । (३७।१)

शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति ॥ (३७।२)

ताम् आपतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिताम् । (३८।१)

त्रिधा चिछेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीम् ॥ (३८।२)

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद् भयात् । (३९।१)

यथेन्द्रस्य रणात् पूर्वं नमुचिर् दैत्यसत्तमः ॥ (३९।२)

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् । (४०।१)

अजेयं समरे राजन् यमेन वरुणेन च ॥ (४०।२)

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द सकुञ्जरः । (४१।१)

यथा वनगजो राजन्मृद्नंश्चरति पद्मिनीम् ॥ (४१।२)

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां सह संगतः । (४२।१)

स्वस्रीयौ छादयांचक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ ॥ (४२।२)

सहदेवस्तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम् । (४३।१)

अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद् दिवाकरम् ॥ (४३।२)

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरो ऽभवत् । (४४।१)

तयोश्चाप्यभवत् प्रीतिर् अतुला मातृकारणात् ॥ (४४।२)

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः । (४५।१)

अश्वान् वै चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः । (४५।२)

प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति ॥ (४५।३)

हताश्वात् तु रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य महारथः । (४६।१)

आरुरोह ततो यानं भ्रातुर् एव यशस्विनः ॥ (४६।२)

एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके । (४७।१)

मद्रराजरथं क्रुद्धौ छादयामासतुः क्षणात् ॥ (४७।२)

स छाद्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः । (४८।१)

स्वस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाचलः । (४८।२)

प्रहसन्न् इव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह ॥ (४८।३)

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरम् उद्यम्य वीर्यवान् । (४९।१)

मद्रराजम् अभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत ॥ (४९।२)

स शरः प्रेषितस्तेन गरुत्मान् इव वेगवान् । (५०।१)

मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले ॥ (५०।२)

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः । (५१।१)

निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह ॥ (५१।२)

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः सम्प्रेक्ष्य संयुगे । (५२।१)

अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्याम् अभिपीडितम् ॥ (५२।२)

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम् । (५३।१)

सर्वे विमनसो भूत्वा नेदम् अस्तीत्यचिन्तयन् ॥ (५३।२)

निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ । (५४।१)

दध्मतुर् मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः ॥ (५४।२)

अभिदुद्रुवतुर् हृष्टौ तव सैन्यं विशां पते । (५५।१)

यथा दैत्यचमूं राजन्न् इन्द्रोपेन्द्राविवामरौ ॥ (५५।२)