MBh, 1, 194
Select a line for its word-by-word analysis.
दुर्योधन तव प्रज्ञा न सम्यग् इति मे मतिः । (१।२)
duryodhana tava prajñā na samyag iti me matiḥ |
न ह्युपायेन ते शक्याः पाण्डवाः कुरुनन्दन ॥ (१।३)
na hyupāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana ||
पूर्वम् एव हि ते सूक्ष्मैर् उपायैर् यतितास्त्वया । (२।१)
pūrvam eva hi te sūkṣmair upāyair yatitāstvayā |
जातपक्षा विदेशस्था विवृद्धाः सर्वशो ऽद्य ते । (४।१)
jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśo 'dya te |
नोपायसाध्याः कौन्तेया ममैषा मतिर् अच्युत ॥ (४।२)
nopāyasādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matir acyuta ||
न च ते व्यसनैर् योक्तुं शक्या दिष्टकृता हि ते । (५।१)
na ca te vyasanair yoktuṃ śakyā diṣṭakṛtā hi te |
एकस्यां ये रताः पत्न्यां न भिद्यन्ते परस्परम् ॥ (६।२)
ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparam ||
न चापि कृष्णा शक्येत तेभ्यो भेदयितुं परैः । (७।१)
na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyo bhedayituṃ paraiḥ |
ईप्सितश्च गुणः स्त्रीणाम् एकस्या बहुभर्तृता । (८।१)
īpsitaśca guṇaḥ strīṇām ekasyā bahubhartṛtā |
तं च प्राप्तवती कृष्णा न सा भेदयितुं सुखम् ॥ (८।२)
taṃ ca prāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukham ||
आर्यवृत्तश्च पाञ्चाल्यो न स राजा धनप्रियः । (९।१)
āryavṛttaśca pāñcālyo na sa rājā dhanapriyaḥ |
न संत्यक्ष्यति कौन्तेयान् राज्यदानैर् अपि ध्रुवम् ॥ (९।२)
na saṃtyakṣyati kaunteyān rājyadānair api dhruvam ||
तथास्य पुत्रो गुणवान् अनुरक्तश्च पाण्डवान् । (१०।१)
tathāsya putro guṇavān anuraktaśca pāṇḍavān |
तस्मान् नोपायसाध्यांस्तान् अहं मन्ये कथंचन । (१०।२)
tasmān nopāyasādhyāṃstān ahaṃ manye kathaṃcana |
पाण्डवान् भरतश्रेष्ठ विक्रमस्तत्र रोचताम् ॥ (१०।३)
pāṇḍavān bharataśreṣṭha vikramastatra rocatām ||
इदं त्वद्य क्षमं कर्तुम् अस्माकं पुरुषर्षभ । (११।१)
idaṃ tvadya kṣamaṃ kartum asmākaṃ puruṣarṣabha |
अस्मत्पक्षो महान् यावद् यावत् पाञ्चालको लघुः । (१२।१)
asmatpakṣo mahān yāvad yāvat pāñcālako laghuḥ |
तावत् प्रहरणं तेषां क्रियतां मा विचारय ॥ (१२।२)
tāvat praharaṇaṃ teṣāṃ kriyatāṃ mā vicāraya ||
यावन् न तेषां गान्धारे तावद् एवाशु विक्रम ॥ (१३।२)
yāvan na teṣāṃ gāndhāre tāvad evāśu vikrama ||
यावच्च राजा पाञ्चाल्यो नोद्यमे कुरुते मनः । (१४।१)
yāvacca rājā pāñcālyo nodyame kurute manaḥ |
सह पुत्रैर् महावीर्यैस्तावद् एवाशु विक्रम । (१४।२)
saha putrair mahāvīryaistāvad evāśu vikrama |
यावन् न वर्धते मित्रै रोचतां तत्र विक्रमः ॥ (१४।४)
yāvan na vardhate mitrai rocatāṃ tatra vikramaḥ ||
यावन्नायाति वार्ष्णेयः कर्षन् यादववाहिनीम् । (१५।१)
yāvannāyāti vārṣṇeyaḥ karṣan yādavavāhinīm |
राज्यार्थे पाण्डवेयानां तावद् एवाशु विक्रम ॥ (१५।२)
rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvad evāśu vikrama ||
वसूनि विविधान् भोगान् राज्यम् एव च केवलम् । (१६।१)
vasūni vividhān bhogān rājyam eva ca kevalam |
नात्याज्यम् अस्ति कृष्णस्य पाण्डवार्थे महीपते ॥ (१६।२)
nātyājyam asti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate ||
विक्रमेण च लोकांस्त्रीञ् जितवान् पाकशासनः ॥ (१७।२)
vikrameṇa ca lokāṃstrīñ jitavān pākaśāsanaḥ ||
विक्रमं च प्रशंसन्ति क्षत्रियस्य विशां पते । (१८।१)
vikramaṃ ca praśaṃsanti kṣatriyasya viśāṃ pate |
स्वको हि धर्मः शूराणां विक्रमः पार्थिवर्षभ ॥ (१८।२)
svako hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha ||
प्रमथ्य द्रुपदं शीघ्रम् आनयामेह पाण्डवान् ॥ (१९।२)
pramathya drupadaṃ śīghram ānayāmeha pāṇḍavān ||
न हि साम्ना न दानेन न भेदेन च पाण्डवाः । (२०।१)
na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ |
शक्याः साधयितुं तस्माद् विक्रमेणैव ताञ् जहि ॥ (२०।२)
śakyāḥ sādhayituṃ tasmād vikrameṇaiva tāñ jahi ||
तान् विक्रमेण जित्वेमाम् अखिलां भुङ्क्ष्व मेदिनीम् । (२१।१)
tān vikrameṇa jitvemām akhilāṃ bhuṅkṣva medinīm |
नान्यम् अत्र प्रपश्यामि कार्योपायं जनाधिप ॥ (२१।२)
nānyam atra prapaśyāmi kāryopāyaṃ janādhipa ||
श्रुत्वा तु राधेयवचो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । (२२।२)
śrutvā tu rādheyavaco dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān |
अभिपूज्य ततः पश्चाद् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२२।३)
abhipūjya tataḥ paścād idaṃ vacanam abravīt ||
उपपन्नं महाप्राज्ञे कृतास्त्रे सूतनन्दने । (२३।१)
upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane |
त्वयि विक्रमसम्पन्नम् इदं वचनम् ईदृशम् ॥ (२३।२)
tvayi vikramasampannam idaṃ vacanam īdṛśam ||
युवां च कुरुतां बुद्धिं भवेद् या नः सुखोदया ॥ (२४।२)
yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhaved yā naḥ sukhodayā ||
तत आनाय्य तान् सर्वान् मन्त्रिणः सुमहायशाः । (२५।१)
tata ānāyya tān sarvān mantriṇaḥ sumahāyaśāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.