धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विस्तरं ब्रूहि संजय । (१।२)

यावद् भूम्यवकाशो ऽयं दृश्यते शशलक्षणे । (१।३)

तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम् ॥ (१।४)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

एवम् उक्तः स राज्ञा तु संजयो वाक्यम् अब्रवीत् । (२।२)

प्रागायता महाराज षड् एते रत्नपर्वताः । (२।३)

अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ (२।४)

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः । (३।१)

नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च रजतप्रभः । (३।२)

सर्वधातुविनद्धश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः ॥ (३।३)

एते वै पर्वता राजन् सिद्धचारणसेविताः । (४।१)

तेषाम् अन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः ॥ (४।२)

तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत । (५।१)

वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ (५।२)

इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । (६।१)

हेमकूटात् परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते ॥ (६।२)

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । (७।१)

प्रागायतो महाराज माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ (७।२)

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः । (८।१)

परिमण्डलस्तयोर् मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ॥ (८।२)

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । (९।१)

योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ॥ (९।२)

उच्चैश्च चतुराशीतिर् योजनानां महीपते । (१०।१)

ऊर्ध्वम् अन्तश्च तिर्यक् च लोकान् आवृत्य तिष्ठति ॥ (१०।२)

तस्य पार्श्वे त्विमे द्वीपाश्चत्वारः संस्थिताः प्रभो । (११।१)

भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत । (११।२)

उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ (११।३)

विहगः सुमुखो यत्र सुपर्णस्यात्मजः किल । (१२।१)

स वै विचिन्तयामास सौवर्णान् प्रेक्ष्य वायसान् ॥ (१२।२)

मेरुर् उत्तममध्यानाम् अधमानां च पक्षिणाम् । (१३।१)

अविशेषकरो यस्मात् तस्माद् एनं त्यजाम्यहम् ॥ (१३।२)

तम् आदित्यो ऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां पतिः । (१४।१)

चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणम् ॥ (१४।२)

स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः । (१५।१)

भवनैर् आवृतः सर्वैर् जाम्बूनदमयैः शुभैः ॥ (१५।२)

तत्र देवगणा राजन् गन्धर्वासुरराक्षसाः । (१६।१)

अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति नित्यशः ॥ (१६।२)

तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः । (१७।१)

समेत्य विविधैर् यज्ञैर् यजन्ते ऽनेकदक्षिणैः ॥ (१७।२)

तुम्बुरुर् नारदश्चैव विश्वावसुर् हहा हुहूः । (१८।१)

अभिगम्यामरश्रेष्ठाः स्तवै स्तुन्वन्ति चाभिभो ॥ (१८।२)

सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः । (१९।१)

तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि ॥ (१९।२)

तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर् महीपते । (२०।१)

तस्य हीमानि रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः ॥ (२०।२)

तस्मात् कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागम् अश्नुते । (२१।१)

ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति ॥ (२१।२)

पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमं शिवम् । (२२।१)

कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम् ॥ (२२।२)

तत्र साक्षात् पशुपतिर् दिव्यैर् भूतैः समावृतः । (२३।१)

उमासहायो भगवान् रमते भूतभावनः ॥ (२३।२)

कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत् पादावलम्बिनीम् । (२४।१)

त्रिभिर् नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैर् इवोदितैः ॥ (२४।२)

तम् उग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः । (२५।१)

पश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः ॥ (२५।२)

तस्य शैलस्य शिखरात् क्षीरधारा नरेश्वर । (२६।१)

त्रिंशद्बाहुपरिग्राह्या भीमनिर्घातनिस्वना ॥ (२६।२)

पुण्या पुण्यतमैर् जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा । (२७।१)

पतत्यजस्रवेगेन ह्रदे चान्द्रमसे शुभे । (२७।२)

तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ॥ (२७।३)

तां धारयामास पुरा दुर्धरां पर्वतैर् अपि । (२८।१)

शतं वर्षसहस्राणां शिरसा वै महेश्वरः ॥ (२८।२)

मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते । (२९।१)

जम्बूषण्डश्च तत्रैव सुमहान्नन्दनोपमः ॥ (२९।२)

आयुर् दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत । (३०।१)

सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥ (३०।२)

अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः । (३१।१)

जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ॥ (३१।२)

गन्धमादनशृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः । (३२।१)

संवृतो ऽप्सरसां संघैर् मोदते गुह्यकाधिपः ॥ (३२।२)

गन्धमादनपादेषु परेष्वपरगण्डिकाः । (३३।१)

एकादश सहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ॥ (३३।२)

तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः । (३४।१)

स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः ॥ (३४।२)

नीलात् परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् । (३५।१)

वर्षम् ऐरावतं नाम ततः शृङ्गवतः परम् ॥ (३५।२)

धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । (३६।१)

इलावृतं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव ह ॥ (३६।२)

उत्तरोत्तरम् एतेभ्यो वर्षम् उद्रिच्यते गुणैः । (३७।१)

आयुष्प्रमाणम् आरोग्यं धर्मतः कामतो ऽर्थतः ॥ (३७।२)

समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत । (३८।१)

एवम् एषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता ॥ (३८।२)

हेमकूटस्तु सुमहान् कैलासो नाम पर्वतः । (३९।१)

यत्र वैश्रवणो राजा गुह्यकैः सह मोदते ॥ (३९।२)

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । (४०।१)

हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥ (४०।२)

तस्य पार्श्वे महद् दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् । (४१।१)

रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः । (४१।२)

दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गाम् उवास बहुलाः समाः ॥ (४१।३)

यूपा मणिमयास्तत्र चित्याश्चापि हिरण्मयाः । (४२।१)

तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ॥ (४२।२)

सृष्ट्वा भूतपतिर् यत्र सर्वलोकान् सनातनः । (४३।१)

उपास्यते तिग्मतेजा वृतो भूतैः समागतैः । (४३।२)

नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः ॥ (४३।३)

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता । (४४।१)

ब्रह्मलोकाद् अपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ (४४।२)

वस्वोकसारा नलिनी पावना च सरस्वती । (४५।१)

जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी ॥ (४५।२)

अचिन्त्या दिव्यसंकल्पा प्रभोर् एषैव संविधिः । (४६।१)

उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥ (४६।२)

दृश्यादृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती । (४७।१)

एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ (४७।२)

रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः । (४८।१)

सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णे च तपोधनाः ॥ (४८।२)

देवासुराणां च गृहं श्वेतः पर्वत उच्यते । (४९।१)

गन्धर्वा निषधे शैले नीले ब्रह्मर्षयो नृप । (४९।२)

शृङ्गवांस्तु महाराज पितॄणां प्रतिसंचरः ॥ (४९।३)

इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः । (५०।१)

भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥ (५०।२)

तेषाम् ऋद्धिर् बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी । (५१।१)

अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥ (५१।२)

यां तु पृच्छसि मा राजन् दिव्याम् एतां शशाकृतिम् । (५२।१)

पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उभये दक्षिणोत्तरे । (५२।२)

कर्णौ तु नागद्वीपं च कश्यपद्वीपम् एव च ॥ (५२।३)

ताम्रवर्णः शिरो राजञ् श्रीमान्मलयपर्वतः । (५३।१)

एतद् द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम् ॥ (५३।२)