संजय उवाच । (१।१)

ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् । (१।२)

पुनर् एव महानादं व्यसृजन्त महारथाः ॥ (१।३)

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषाम् अनुयायिनः । (२।१)

दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान् वीराः सागरसंभवान् ॥ (२।२)

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः । (३।१)

सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महान् अभूत् ॥ (३।२)

अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वर । (४।१)

सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ॥ (४।२)

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् । (५।१)

समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद् वैशसं महत् ॥ (५।२)

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते । (६।१)

ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप ॥ (६।२)

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् । (७।१)

अवरुह्य रथात् तूर्णं पद्भ्याम् एव कृताञ्जलिः ॥ (७।२)

पितामहम् अभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । (८।१)

वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ (८।२)

तं प्रयान्तम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (९।१)

अवतीर्य रथात् तूर्णं भ्रातृभिः सहितो ऽन्वयात् ॥ (९।२)

वासुदेवश्च भगवान् पृष्ठतो ऽनुजगाम ह । (१०।१)

यथामुख्याश्च राजानस्तम् अन्वाजग्मुर् उत्सुकाः ॥ (१०।२)

अर्जुन उवाच । (११।१)

किं ते व्यवसितं राजन् यद् अस्मान् अपहाय वै । (११।२)

पद्भ्याम् एव प्रयातो ऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ (११।३)

भीमसेन उवाच । (१२।१)

क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः । (१२।२)

दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄन् उत्सृज्य पार्थिव ॥ (१२।३)

नकुल उवाच । (१३।१)

एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत । (१३।२)

भीर् मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान् क्व नु ॥ (१३।३)

सहदेव उवाच । (१४।१)

अस्मिन् रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये । (१४।२)

योद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रून् अभिमुखो नृप ॥ (१४।३)

संजय उवाच । (१५।१)

एवम् आभाष्यमाणो ऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दन । (१५।२)

नोवाच वाग्यतः किंचिद् गच्छत्येव युधिष्ठिरः ॥ (१५।३)

तान् उवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः । (१६।१)

अभिप्रायो ऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्न् इव ॥ (१६।२)

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यम् एव च । (१७।१)

अनुमान्य गुरून् सर्वान् योत्स्यते पार्थिवो ऽरिभिः ॥ (१७।२)

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरून् अननुमान्य यः । (१८।१)

युध्यते स भवेद् व्यक्तम् अपध्यातो महत्तरैः ॥ (१८।२)

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः । (१९।१)

ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेद् इति मतिर् मम ॥ (१९।२)

एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रति । (२०।१)

हाहाकारो महान् आसीन् निःशब्दास्त्वपरे ऽभवन् ॥ (२०।२)

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद् धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः । (२१।१)

मिथः संकथयांचक्रुर् नेशो ऽस्ति कुलपांसनः ॥ (२१।२)

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्मम् अन्तिकात् । (२२।१)

युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ॥ (२२।२)

धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे । (२३।१)

नकुले सहदेवे च भीतो ऽभ्येति च पाण्डवः ॥ (२३।२)

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि । (२४।१)

यथास्य हृदयं भीतम् अल्पसत्त्वस्य संयुगे ॥ (२४।२)

ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् । (२५।१)

हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक् ॥ (२५।२)

व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पते । (२६।१)

युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह ॥ (२६।२)

ततस्तत् कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम् । (२७।१)

निःशब्दम् अभवत् तूर्णं पुनर् एव विशां पते ॥ (२७।२)

किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति । (२८।१)

किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ॥ (२८।२)

विवक्षितं किम् अस्येति संशयः सुमहान् अभूत् । (२९।१)

उभयोः सेनयो राजन् युधिष्ठिरकृते तदा ॥ (२९।२)

स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् । (३०।१)

भीष्मम् एवाभ्ययात् तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ॥ (३०।२)

तम् उवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः । (३१।१)

भीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ (३१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३२।१)

आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये तात त्वया सह । (३२।२)

अनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ॥ (३२।३)

भीष्म उवाच । (३३।१)

यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते । (३३।२)

शपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत ॥ (३३।३)

प्रीतो ऽस्मि पुत्र युध्यस्व जयम् आप्नुहि पाण्डव । (३४।१)

यत् ते ऽभिलषितं चान्यत् तद् अवाप्नुहि संयुगे ॥ (३४।२)

व्रियतां च वरः पार्थ किम् अस्मत्तो ऽभिकाङ्क्षसि । (३५।१)

एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ॥ (३५।२)

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । (३६।१)

इति सत्यं महाराज बद्धो ऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ (३६।२)

अतस्त्वां क्लीबवद् वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन । (३७।१)

हृतो ऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि ॥ (३७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३८।१)

मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशः । (३८।२)

युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ॥ (३८।३)

भीष्म उवाच । (३९।१)

राजन् किम् अत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन । (३९।२)

कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत् ते विवक्षितम् ॥ (३९।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४०।१)

कथं जयेयं संग्रामे भवन्तम् अपराजितम् । (४०।२)

एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ॥ (४०।३)

भीष्म उवाच । (४१।१)

न तं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तम् आहवे । (४१।२)

विजयेत पुमान् कश्चिद् अपि साक्षाच्छतक्रतुः ॥ (४१।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४२।१)

हन्त पृच्छामि तस्मात् त्वां पितामह नमो ऽस्तु ते । (४२।२)

जयोपायं ब्रवीहि त्वम् आत्मनः समरे परैः ॥ (४२।३)

भीष्म उवाच । (४३।१)

न शत्रुं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् । (४३।२)

न तावन्मृत्युकालो मे पुनरागमनं कुरु ॥ (४३।३)

संजय उवाच । (४४।१)

ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन । (४४।२)

शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तम् अभिवाद्य च ॥ (४४।३)

प्रायात् पुनर् महाबाहुर् आचार्यस्य रथं प्रति । (४५।१)

पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥ (४५।२)

स द्रोणम् अभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । (४६।१)

उवाच वाचा दुर्धर्षम् आत्मनिःश्रेयसं वचः ॥ (४६।२)

आमन्त्रये त्वां भगवन् योत्स्ये विगतकल्मषः । (४७।१)

जयेयं च रिपून् सर्वान् अनुज्ञातस्त्वया द्विज ॥ (४७।२)

द्रोण उवाच । (४८।१)

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । (४८।२)

शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥ (४८।३)

तद् युधिष्ठिर तुष्टो ऽस्मि पूजितश्च त्वयानघ । (४९।१)

अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ॥ (४९।२)

करवाणि च ते कामं ब्रूहि यत् ते ऽभिकाङ्क्षितम् । (५०।१)

एवं गते महाराज युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि ॥ (५०।२)

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । (५१।१)

इति सत्यं महाराज बद्धो ऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ (५१।२)

अतस्त्वां क्लीबवद् ब्रूमो युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि । (५२।१)

योत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ॥ (५२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५३।१)

जयम् आशास्स्व मे ब्रह्मन् मन्त्रयस्व च मद्धितम् । (५३।२)

युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ॥ (५३।३)

द्रोण उवाच । (५४।१)

ध्रुवस्ते विजयो राजन् यस्य मन्त्री हरिस्तव । (५४।२)

अहं च त्वाभिजानामि रणे शत्रून् विजेष्यसि ॥ (५४।३)

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः । (५५।१)

युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ॥ (५५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (५६।१)

पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ शृणु मे यद् विवक्षितम् । (५६।२)

कथं जयेयं संग्रामे भवन्तम् अपराजितम् ॥ (५६।३)

द्रोण उवाच । (५७।१)

न ते ऽस्ति विजयस्तावद् यावद् युध्याम्यहं रणे । (५७।२)

ममाशु निधने राजन् यतस्व सह सोदरैः ॥ (५७।३)

युधिष्ठिर उवाच । (५८।१)

हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः । (५८।२)

आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमो ऽस्तु ते ॥ (५८।३)

द्रोण उवाच । (५९।१)

न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद् रणे स्थितम् । (५९।२)

युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ॥ (५९।३)

ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रम् अचेतनम् । (६०।१)

हन्यान्मां युधि योधानां सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (६०।२)

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम् । (६१।१)

श्रद्धेयवाक्यात् पुरुषाद् एतत् सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (६१।२)

संजय उवाच । (६२।१)

एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः । (६२।२)

अनुमान्य तम् आचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥ (६२।३)

सो ऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (६३।१)

उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (६३।२)

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः । (६४।१)

जयेयं च रिपून् सर्वान् अनुज्ञातस्त्वयानघ ॥ (६४।२)

कृप उवाच । (६५।१)

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । (६५।२)

शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥ (६५।३)

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । (६६।१)

इति सत्यं महाराज बद्धो ऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ (६६।२)

तेषाम् अर्थे महाराज योद्धव्यम् इति मे मतिः । (६७।१)

अतस्त्वां क्लीबवद् ब्रूमि युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि ॥ (६७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (६८।१)

हन्त पृच्छामि ते तस्माद् आचार्य शृणु मे वचः ॥ (६८।२)

संजय उवाच । (६९।१)

इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः । (६९।२)

तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् । (६९।३)

अवध्यो ऽहं महीपाल युध्यस्व जयम् आप्नुहि ॥ (६९।४)

प्रीतस्त्वभिगमेनाहं जयं तव नराधिप । (७०।१)

आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (७०।२)

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदा । (७१।१)

अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ॥ (७१।२)

स शल्यम् अभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । (७२।१)

उवाच राजा दुर्धर्षम् आत्मनिःश्रेयसं वचः ॥ (७२।२)

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः । (७३।१)

जयेयं च महाराज अनुज्ञातस्त्वया रिपून् ॥ (७३।२)

शल्य उवाच । (७४।१)

यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । (७४।२)

शपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे ॥ (७४।३)

तुष्टो ऽस्मि पूजितश्चास्मि यत् काङ्क्षसि तद् अस्तु ते । (७५।१)

अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयम् आप्नुहि ॥ (७५।२)

ब्रूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि ते । (७६।१)

एवं गते महाराज युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि ॥ (७६।२)

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । (७७।१)

इति सत्यं महाराज बद्धो ऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ (७७।२)

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् । (७८।१)

ब्रवीम्यतः क्लीबवत् त्वां युद्धाद् अन्यत् किम् इच्छसि ॥ (७८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (७९।१)

मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितम् उत्तमम् । (७९।२)

कामं युध्य परस्यार्थे वरम् एतद् वृणोम्यहम् ॥ (७९।३)

शल्य उवाच । (८०।१)

ब्रूहि किम् अत्र साह्यं ते करोमि नृपसत्तम । (८०।२)

कामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतो ऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ (८०।३)

युधिष्ठिर उवाच । (८१।१)

स एव मे वरः सत्य उद्योगे यस्त्वया कृतः । (८१।२)

सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ॥ (८१।३)

शल्य उवाच । (८२।१)

संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितः । (८२।२)

गच्छ युध्यस्व विस्रब्धं प्रतिजाने जयं तव ॥ (८२।३)

संजय उवाच । (८३।१)

अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् । (८३।२)

निर्जगाम महासैन्याद् भ्रातृभिः परिवारितः ॥ (८३।३)

वासुदेवस्तु राधेयम् आहवे ऽभिजगाम वै । (८४।१)

तत एनम् उवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ॥ (८४।२)

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात् किल न योत्स्यसि । (८५।१)

अस्मान् वरय राधेय यावद् भीष्मो न हन्यते ॥ (८५।२)

हते तु भीष्मे राधेय पुनर् एष्यसि संयुगे । (८६।१)

धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत् समम् ॥ (८६।२)

कर्ण उवाच । (८७।१)

न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव । (८७।२)

त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥ (८७।३)

संजय उवाच । (८८।१)

तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत । (८८।२)

युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ॥ (८८।३)

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत् पाण्डवाग्रजः । (८९।१)

यो ऽस्मान् वृणोति तद् अहं वरये साह्यकारणात् ॥ (८९।२)

अथ तान् समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुर् इदम् अब्रवीत् । (९०।१)

प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (९०।२)

अहं योत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान् । (९१।१)

युष्मदर्थे महाराज यदि मां वृणुषे ऽनघ ॥ (९१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (९२।१)

एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄन् अपण्डितान् । (९२।२)

युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ॥ (९२।३)

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् । (९३।१)

त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥ (९३।२)

भजस्वास्मान् राजपुत्र भजमानान्महाद्युते । (९४।१)

न भविष्यति दुर्बुद्धिर् धार्तराष्ट्रो ऽत्यमर्षणः ॥ (९४।२)

संजय उवाच । (९५।१)

ततो युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस्तव । (९५।२)

जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम् ॥ (९५।३)

ततो युधिष्ठिरो राजा सम्प्रहृष्टः सहानुजैः । (९६।१)

जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत् कनकोज्ज्वलम् ॥ (९६।२)

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान् स्वान् पुरुषर्षभाः । (९७।१)

ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ॥ (९७।२)

अवादयन् दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् । (९८।१)

सिंहनादांश्च विविधान् विनेदुः पुरुषर्षभाः ॥ (९८।२)

रथस्थान् पुरुषव्याघ्रान् पाण्डवान् प्रेक्ष्य पार्थिवाः । (९९।१)

धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर् जहृषिरे मुदा ॥ (९९।२)

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् । (१००।१)

दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयांचक्रिरे भृशम् ॥ (१००।२)

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् । (१०१।१)

दयां च ज्ञातिषु परां कथयांचक्रिरे नृपाः ॥ (१०१।२)

साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः । (१०२।१)

वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षिणीः ॥ (१०२।२)

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तदा । (१०३।१)

वृत्तं तत् पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ॥ (१०३।२)

ततो जघ्नुर् महाभेरीः शतशश्चैव पुष्करान् । (१०४।१)

शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान् दध्मुर् हृष्टा मनस्विनः ॥ (१०४।२)