युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन् राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् । (१।२)

सम्यग् जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग् राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् । (२।२)

हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वम् एकमनाः शृणु ॥ (२।३)

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरः । (३।१)

द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत् ॥ (३।२)

ग्रामे यान् ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत् । (४।१)

तान् ब्रूयाद् दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥ (४।२)

सो ऽपि विंशत्यधिपतिर् वृत्तं जानपदे जने । (५।१)

ग्रामाणां शतपालाय सर्वम् एव निवेदयेत् ॥ (५।२)

यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात् । (६।१)

दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ (६।२)

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुम् अर्हति सत्कृतः । (७।१)

महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम् । (७।२)

तत्र ह्यनेकम् आयत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ (७।३)

शाखानगरम् अर्हस्तु सहस्रपतिर् उत्तमम् । (८।१)

धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥ (८।२)

तथा यद् ग्रामकृत्यं स्याद् ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम् । (९।१)

धर्मज्ञः सचिवः कश्चित् तत् प्रपश्येद् अतन्द्रितः ॥ (९।२)

नगरे नगरे च स्याद् एकः सर्वार्थचिन्तकः । (१०।१)

उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणाम् इव ग्रहः । (१०।२)

भवेत् स तान् परिक्रामेत् सर्वान् एव सदा स्वयम् ॥ (१०।३)

विक्रयं क्रयम् अध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् । (११।१)

योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजः कारयेत् करान् ॥ (११।२)

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं सम्प्रेक्ष्य चासकृत् । (१२।१)

शिल्पप्रतिकरान् एव शिल्पिनः प्रतिकारयेत् ॥ (१२।२)

उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर । (१३।१)

यथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ (१३।२)

फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् । (१४।१)

फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित् सम्प्रवर्तयेत् ॥ (१४।२)

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ । (१५।१)

समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ (१५।२)

नोच्छिन्द्याद् आत्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णया । (१६।१)

ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः ॥ (१६।२)

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानम् अतिखादिनम् । (१७।१)

प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम् ॥ (१७।२)

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रम् अक्षीणबुद्धिना । (१८।१)

भृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत ॥ (१८।२)

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर । (१९।१)

राष्ट्रम् अप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ (१९।२)

यो राष्ट्रम् अनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः । (२०।१)

संजातम् उपजीवन् स लभते सुमहत् फलम् ॥ (२०।२)

आपदर्थं हि निचयान् राजान इह चिन्वते । (२१।१)

राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात् कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ (२१।२)

पौरजानपदान् सर्वान् संश्रितोपाश्रितांस्तथा । (२२।१)

यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान् अभ्यन्तरान् अपि ॥ (२२।२)

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् । (२३।१)

एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः ॥ (२३।२)

प्राग् एव तु करादानम् अनुभाष्य पुनः पुनः । (२४।१)

संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ (२४।२)

इयम् आपत् समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् । (२५।१)

अपि नान्ताय कल्पेत वेणोर् इव फलागमः ॥ (२५।२)

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर् दस्युभिः सह । (२६।१)

इदम् आत्मवधायैव राष्ट्रम् इच्छन्ति बाधितुम् ॥ (२६।२)

अस्याम् आपदि घोरायां सम्प्राप्ते दारुणे भये । (२७।१)

परित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ (२७।२)

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये । (२८।१)

नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर् बलाद् इतः ॥ (२८।२)

कलत्रम् आदितः कृत्वा नश्येत् स्वं स्वयम् एव हि । (२९।१)

अपि चेत् पुत्रदारार्थम् अर्थसंचय इष्यते ॥ (२९।२)

नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणाम् इव चोदये । (३०।१)

यथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ (३०।२)

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः सद्गवैर् इव । (३१।१)

न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिद् आपदि ॥ (३१।२)

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया । (३२।१)

स्वरश्मीन् अभ्यवसृजेद् युगम् आदाय कालवित् ॥ (३२।२)

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं गोग्रामतो भयम् । (३३।१)

योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत् करान् ॥ (३३।२)

उपेक्षिता हि नश्येयुर् गोमिनो ऽरण्यवासिनः । (३४।१)

तस्मात् तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ (३४।२)

सान्त्वनं रक्षणं दानम् अवस्था चाप्यभीक्ष्णशः । (३५।१)

गोमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः प्रियाणि च ॥ (३५।२)

अजस्रम् उपयोक्तव्यं फलं गोमिषु सर्वतः । (३६।१)

प्रभावयति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ (३६।२)

तस्माद् गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद् विचक्षणः । (३७।१)

दयावान् अप्रमत्तश्च करान् सम्प्रणयन्मृदून् ॥ (३७।२)

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं तात गोमिभिः । (३८।१)

न ह्यतः सदृशं किंचिद् धनम् अस्ति युधिष्ठिर ॥ (३८।२)