MBh, 13, 139
Select a line for its word-by-word analysis.
इमां भूमिं ब्राह्मणेभ्यो दित्सुर् वै दक्षिणां पुरा । (१।२)
imāṃ bhūmiṃ brāhmaṇebhyo ditsur vai dakṣiṇāṃ purā |
अङ्गो नाम नृपो राजंस्ततश्चिन्तां मही ययौ ॥ (१।३)
aṅgo nāma nṛpo rājaṃstataścintāṃ mahī yayau ||
धारणीं सर्वभूतानाम् अयं प्राप्य वरो नृपः । (२।१)
dhāraṇīṃ sarvabhūtānām ayaṃ prāpya varo nṛpaḥ |
कथम् इच्छति मां दातुं द्विजेभ्यो ब्रह्मणः सुताम् ॥ (२।२)
katham icchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām ||
साहं त्यक्त्वा गमिष्यामि भूमित्वं ब्रह्मणः पदम् । (३।१)
sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam |
अयं सराष्ट्रो नृपतिर् मा भूद् इति ततो ऽगमत् ॥ (३।२)
ayaṃ sarāṣṭro nṛpatir mā bhūd iti tato 'gamat ||
ततस्तां कश्यपो दृष्ट्वा व्रजन्तीं पृथिवीं तदा । (४।१)
tatastāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā |
प्रविवेश महीं सद्यो मुक्त्वात्मानं समाहितः ॥ (४।२)
praviveśa mahīṃ sadyo muktvātmānaṃ samāhitaḥ ||
धर्मोत्तरा नष्टभया भूमिर् आसीत् ततो नृप ॥ (५।२)
dharmottarā naṣṭabhayā bhūmir āsīt tato nṛpa ||
त्रिंशतं कश्यपो राजन् भूमिर् आसीद् अतन्द्रितः ॥ (६।२)
triṃśataṃ kaśyapo rājan bhūmir āsīd atandritaḥ ||
एष राजन्न् ईदृशो वै ब्राह्मणः कश्यपो ऽभवत् । (८।१)
eṣa rājann īdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo 'bhavat |
अन्यं प्रब्रूहि वापि त्वं कश्यपात् क्षत्रियं वरम् ॥ (८।२)
anyaṃ prabrūhi vāpi tvaṃ kaśyapāt kṣatriyaṃ varam ||
तूष्णीं बभूव नृपतिः पवनस्त्वब्रवीत् पुनः । (९।१)
tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanastvabravīt punaḥ |
शृणु राजन्न् उतथ्यस्य जातस्याङ्गिरसे कुले ॥ (९।२)
śṛṇu rājann utathyasya jātasyāṅgirase kule ||
तस्यास्तुल्यं पतिं सोम उतथ्यं समपश्यत ॥ (१०।२)
tasyāstulyaṃ patiṃ soma utathyaṃ samapaśyata ||
उतथ्यं तु महाभागं तत्कृते ऽवरयत् तदा ॥ (११।२)
utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tatkṛte 'varayat tadā ||
भार्यार्थे स च जग्राह विधिवद् भूरिदक्षिण ॥ (१२।२)
bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivad bhūridakṣiṇa ||
तां त्वकामयत श्रीमान् वरुणः पूर्वम् एव ह । (१३।१)
tāṃ tvakāmayata śrīmān varuṇaḥ pūrvam eva ha |
स चागम्य वनप्रस्थं यमुनायां जहार ताम् ॥ (१३।२)
sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām ||
जलेश्वरस्तु हृत्वा ताम् अनयत् स्वपुरं प्रति । (१४।१)
jaleśvarastu hṛtvā tām anayat svapuraṃ prati |
न हि रम्यतरं किंचित् तस्माद् अन्यत् पुरोत्तमम् । (१५।१)
na hi ramyataraṃ kiṃcit tasmād anyat purottamam |
प्रासादैर् अप्सरोभिश्च दिव्यैः कामैश्च शोभितम् । (१५।२)
prāsādair apsarobhiśca divyaiḥ kāmaiśca śobhitam |
तत्र देवस्तया सार्धं रेमे राजञ्जलेश्वरः ॥ (१५।३)
tatra devastayā sārdhaṃ reme rājañjaleśvaraḥ ||
अथाख्यातम् उतथ्याय ततः पत्न्यवमर्दनम् ॥ (१६।१)
athākhyātam utathyāya tataḥ patnyavamardanam ||
तच्छ्रुत्वा नारदात् सर्वम् उतथ्यो नारदं तदा । (१७।१)
tacchrutvā nāradāt sarvam utathyo nāradaṃ tadā |
प्रोवाच गच्छ ब्रूहि त्वं वरुणं परुषं वचः । (१७।२)
provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ |
मद्वाक्यान्मुञ्च मे भार्यां कस्माद् वा हृतवान् असि ॥ (१७।३)
madvākyānmuñca me bhāryāṃ kasmād vā hṛtavān asi ||
सोमेन दत्ता भार्या मे त्वया चापहृताद्य वै ॥ (१८।२)
somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtādya vai ||
मुञ्च भार्याम् उतथ्यस्येत्यथ तं वरुणो ऽब्रवीत् । (१९।२)
muñca bhāryām utathyasyetyatha taṃ varuṇo 'bravīt |
ममैषा सुप्रिया भार्या नैनाम् उत्स्रष्टुम् उत्सहे ॥ (१९।३)
mamaiṣā supriyā bhāryā nainām utsraṣṭum utsahe ||
इत्युक्तो वरुणेनाथ नारदः प्राप्य तं मुनिम् । (२०।१)
ityukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim |
उतथ्यम् अब्रवीद् वाक्यं नातिहृष्टमना इव ॥ (२०।२)
utathyam abravīd vākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva ||
गले गृहीत्वा क्षिप्तो ऽस्मि वरुणेन महामुने । (२१।१)
gale gṛhītvā kṣipto 'smi varuṇena mahāmune |
न प्रयच्छति ते भार्यां यत् ते कार्यं कुरुष्व तत् ॥ (२१।२)
na prayacchati te bhāryāṃ yat te kāryaṃ kuruṣva tat ||
नारदस्य वचः श्रुत्वा क्रुद्धः प्राज्वलद् अङ्गिराः । (२२।१)
nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvalad aṅgirāḥ |
पीयमाने च सर्वस्मिंस्तोये वै सलिलेश्वरः । (२३।१)
pīyamāne ca sarvasmiṃstoye vai salileśvaraḥ |
सुहृद्भिः क्षिप्यमाणो ऽपि नैवामुञ्चत तां तदा ॥ (२३।२)
suhṛdbhiḥ kṣipyamāṇo 'pi naivāmuñcata tāṃ tadā ||
ततः क्रुद्धो ऽब्रवीद् भूमिम् उतथ्यो ब्राह्मणोत्तमः । (२४।१)
tataḥ kruddho 'bravīd bhūmim utathyo brāhmaṇottamaḥ |
दर्शयस्व स्थलं भद्रे षट्सहस्रशतह्रदम् ॥ (२४।२)
darśayasva sthalaṃ bhadre ṣaṭsahasraśatahradam ||
तस्माद् देशान्नदीं चैव प्रोवाचासौ द्विजोत्तमः ॥ (२५।२)
tasmād deśānnadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ ||
अदृश्या गच्छ भीरु त्वं सरस्वति मरुं प्रति । (२६।१)
adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati maruṃ prati |
अपुण्य एष भवतु देशस्त्यक्तस्त्वया शुभे ॥ (२६।२)
apuṇya eṣa bhavatu deśastyaktastvayā śubhe ||
तस्मिन् संचूर्णिते देशे भद्राम् आदाय वारिपः । (२७।१)
tasmin saṃcūrṇite deśe bhadrām ādāya vāripaḥ |
अददाच्छरणं गत्वा भार्याम् आङ्गिरसाय वै ॥ (२७।२)
adadāccharaṇaṃ gatvā bhāryām āṅgirasāya vai ||
प्रतिगृह्य तु तां भार्याम् उतथ्यः सुमनाभवत् । (२८।१)
pratigṛhya tu tāṃ bhāryām utathyaḥ sumanābhavat |
मुमोच च जगद् दुःखाद् वरुणं चैव हैहय ॥ (२८।२)
mumoca ca jagad duḥkhād varuṇaṃ caiva haihaya ||
ततः स लब्ध्वा तां भार्यां वरुणं प्राह धर्मवित् । (२९।१)
tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit |
इत्युक्त्वा ताम् उपादाय स्वम् एव भवनं ययौ ॥ (३०।२)
ityuktvā tām upādāya svam eva bhavanaṃ yayau ||
एष राजन्न् ईदृशो वै उतथ्यो ब्राह्मणर्षभः । (३१।१)
eṣa rājann īdṛśo vai utathyo brāhmaṇarṣabhaḥ |
ब्रवीम्यहं ब्रूहि वा त्वम् उतथ्यात् क्षत्रियं वरम् ॥ (३१।२)
bravīmyahaṃ brūhi vā tvam utathyāt kṣatriyaṃ varam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.