MBh, 12, 166
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतो ऽभवत् ॥ (१।३)
tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto 'bhavat ||
स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा । (२।१)
sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā |
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुर् अजागरत् ॥ (२।२)
kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsur ajāgarat ||
निहत्य च मुदा युक्तः सो ऽनुबन्धं न दृष्टवान् ॥ (३।२)
nihatya ca mudā yuktaḥ so 'nubandhaṃ na dṛṣṭavān ||
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः ॥ (४।२)
taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ ||
ततो ऽन्यस्मिन् गते चाह्नि विरूपाक्षो ऽब्रवीत् सुतम् । (५।१)
tato 'nyasmin gate cāhni virūpākṣo 'bravīt sutam |
न प्रेक्षे राजधर्माणम् अद्य पुत्र खगोत्तमम् ॥ (५।२)
na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam ||
स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा । (६।१)
sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā |
मां चादृष्ट्वा कदाचित् स न गच्छति गृहान् खगः ॥ (६।२)
māṃ cādṛṣṭvā kadācit sa na gacchati gṛhān khagaḥ ||
उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात् स ममालयम् । (७।१)
ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagāt sa mamālayam |
तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत् ॥ (७।२)
tasmānna śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt ||
स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः । (८।१)
svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ |
तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात् तं स द्विजाधमः ॥ (८।२)
taṃ gatastatra me śaṅkā hanyāt taṃ sa dvijādhamaḥ ||
दुराचारस्तु दुर्बुद्धिर् इङ्गितैर् लक्षितो मया । (९।१)
durācārastu durbuddhir iṅgitair lakṣito mayā |
निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युर् इवाधमः ॥ (९।२)
niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyur ivādhamaḥ ||
पुत्र शीघ्रम् इतो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् । (१०।२)
putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam |
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम् ॥ (१०।३)
jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram ||
स एवम् उक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ । (११।१)
sa evam uktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau |
न्यग्रोधं तत्र चापश्यत् कङ्कालं राजधर्मणः ॥ (११।२)
nyagrodhaṃ tatra cāpaśyat kaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ ||
स रुदन्न् अगमत् पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः । (१२।१)
sa rudann agamat putro rākṣasendrasya dhīmataḥ |
तम् आदायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः । (१४।१)
tam ādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ |
कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम् ॥ (१४।३)
kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam ||
रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः । (१५।१)
ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ |
सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् । (१६।१)
sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam |
अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापो ऽयं वध्यताम् इति ॥ (१६।२)
athābravīnnṛpaḥ putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti ||
अस्य मांसैर् इमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः । (१७।१)
asya māṃsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ |
हन्तव्यो ऽयं मम मतिर् भवद्भिर् इति राक्षसाः ॥ (१७।३)
hantavyo 'yaṃ mama matir bhavadbhir iti rākṣasāḥ ||
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः । (१८।१)
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ |
नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायम् इत्युत ॥ (१८।२)
naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyam ityuta ||
दस्यूनां दीयताम् एष साध्वद्य पुरुषाधमः । (१९।१)
dasyūnāṃ dīyatām eṣa sādhvadya puruṣādhamaḥ |
इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः ॥ (१९।२)
ityūcustaṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ ||
न दातुम् अर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम् ॥ (२०।२)
na dātum arhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam ||
एवम् अस्त्विति तान् आह राक्षसेन्द्रो निशाचरान् । (२१।१)
evam astviti tān āha rākṣasendro niśācarān |
दस्यूनां दीयताम् एष कृतघ्नो ऽद्यैव राक्षसाः ॥ (२१।२)
dasyūnāṃ dīyatām eṣa kṛtaghno 'dyaiva rākṣasāḥ ||
छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा ॥ (२२।२)
chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadustadā ||
दस्यवश्चापि नैच्छन्त तम् अत्तुं पापकारिणम् । (२३।१)
dasyavaścāpi naicchanta tam attuṃ pāpakāriṇam |
क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते ॥ (२३।२)
kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate ||
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । (२४।१)
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
निष्कृतिर् विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (२४।२)
niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ ||
मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः । (२५।१)
mitradrohī nṛśaṃsaśca kṛtaghnaśca narādhamaḥ |
क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर् न भुज्यन्ते हि तादृशाः ॥ (२५।२)
kravyādaiḥ kṛmibhiścānyair na bhujyante hi tādṛśāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.