वैशंपायन उवाच । (१।१)

स मित्रसहम् आसाद्य त्वभिज्ञानम् अयाचत । (१।२)

तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा ॥ (१।३)

सौदास उवाच । (२।१)

न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः । (२।२)

एतन्मे मतम् आज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले ॥ (२।३)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

इत्युक्तस्ताम् उत्तङ्कस्तु भर्तुर् वाक्यम् अथाब्रवीत् । (३।२)

श्रुत्वा च सा ततः प्रादात् तस्मै ते मणिकुण्डले ॥ (३।३)

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनर् अब्रवीत् । (४।१)

किम् एतद् गुह्यवचनं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिव ॥ (४।२)

सौदास उवाच । (५।१)

प्रजा निसर्गाद् विप्रान् वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह । (५।२)

विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः ॥ (५।३)

सो ऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद् दोषम् अवाप्तवान् । (६।१)

गतिम् अन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान् । (६।२)

स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम ॥ (६।३)

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः । (७।१)

शक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखम् एधितुम् ॥ (७।२)

तद् इष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डले । (८।१)

यः कृतस्ते ऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे ॥ (८।२)

उत्तङ्क उवाच । (९।१)

राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनर् एष्यामि ते वशम् । (९।२)

प्रश्नं तु कंचित् प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप ॥ (९।३)

सौदास उवाच । (१०।१)

ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः । (१०।२)

छेत्तास्मि संशयं ते ऽद्य न मे ऽत्रास्ति विचारणा ॥ (१०।३)

उत्तङ्क उवाच । (११।१)

प्राहुर् वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनः । (११।२)

मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः ॥ (११।३)

स भवान्मित्रताम् अद्य सम्प्राप्तो मम पार्थिव । (१२।१)

स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर ॥ (१२।२)

अवाप्तार्थो ऽहम् अद्येह भवांश्च पुरुषादकः । (१३।१)

भवत्सकाशम् आगन्तुं क्षमं मम न वेति वा ॥ (१३।२)

सौदास उवाच । (१४।१)

क्षमं चेद् इह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम । (१४।२)

मत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन ॥ (१४।३)

एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह । (१५।१)

आगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युर् असंशयम् ॥ (१५।२)

वैशंपायन उवाच । (१६।१)

इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम् । (१६।२)

समनुज्ञाप्य राजानम् अहल्यां प्रति जग्मिवान् ॥ (१६।३)

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः । (१७।१)

जवेन महता प्रायाद् गौतमस्याश्रमं प्रति ॥ (१७।२)

यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम् । (१८।१)

तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिने ऽनयत् ॥ (१८।२)

स कस्मिंश्चित् क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम् । (१९।१)

बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिद् आरुरोह क्षुधान्वितः ॥ (१९।२)

शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनम् अरिंदम । (२०।१)

यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै ॥ (२०।२)

विशीर्णबन्धने तस्मिन् गते कृष्णाजिने महीम् । (२१।१)

अपश्यद् भुजगः कश्चित् ते तत्र मणिकुण्डले ॥ (२१।२)

ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वै । (२२।१)

विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले ॥ (२२।२)

ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह । (२३।१)

पपात वृक्षात् सोद्वेगो दुःखात् परमकोपनः ॥ (२३।२)

स दण्डकाष्ठम् आदाय वल्मीकम् अखनत् तदा । (२४।१)

क्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः ॥ (२४।२)

तस्य वेगम् असह्यं तम् असहन्ती वसुंधरा । (२५।१)

दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशम् आतुरा ॥ (२५।२)

ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर् धरणीतलम् । (२६।१)

नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात् ॥ (२६।२)

रथेन हरियुक्तेन तं देशम् उपजग्मिवान् । (२७।१)

वज्रपाणिर् महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम् ॥ (२७।२)

स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः । (२८।१)

उत्तङ्कम् अब्रवीत् तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै ॥ (२८।२)

इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः । (२९।१)

न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यम् इदं तव ॥ (२९।२)

उत्तङ्क उवाच । (३०।१)

नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया । (३०।२)

प्राप्तुं प्राणान् विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥ (३०।३)

यदा स नाशकत् तस्य निश्चयं कर्तुम् अन्यथा । (३१।१)

वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह ॥ (३१।२)

ततो वज्रप्रहारैस्तैर् दार्यमाणा वसुंधरा । (३२।१)

नागलोकस्य पन्थानम् अकरोज्जनमेजय ॥ (३२।२)

स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह । (३३।१)

ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः ॥ (३३।२)

प्राकारनिचयैर् दिव्यैर् मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः । (३४।१)

उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा ॥ (३४।२)

वापीः स्फटिकसोपाना नदीश्च विमलोदकाः । (३५।१)

ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान् ॥ (३५।२)

तस्य लोकस्य च द्वारं ददर्श स भृगूद्वहः । (३६।१)

पञ्चयोजनविस्तारम् आयतं शतयोजनम् ॥ (३६।२)

नागलोकम् उत्तङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनो ऽभवत् तदा । (३७।१)

निराशश्चाभवत् तात कुण्डलाहरणे पुनः ॥ (३७।२)

तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः । (३८।१)

ताम्रास्यनेत्रः कौरव्य प्रज्वलन्न् इव तेजसा ॥ (३८।२)

धमस्वापानम् एतन्मे ततस्त्वं विप्र लल्प्स्यसे । (३९।१)

ऐरावतसुतेनेह तवानीते हि कुण्डले ॥ (३९।२)

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वम् अत्रार्थे कथंचन । (४०।१)

त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा ॥ (४०।२)

उत्तङ्क उवाच । (४१।१)

कथं भवन्तं जानीयाम् उपाध्यायाश्रमं प्रति । (४१।२)

यन्मया चीर्णपूर्वं च श्रोतुम् इच्छामि तद्ध्यहम् ॥ (४१।३)

अश्व उवाच । (४२।१)

गुरोर् गुरुं मां जानीहि ज्वलितं जातवेदसम् । (४२।२)

त्वया ह्यहं सदा वत्स गुरोर् अर्थे ऽभिपूजितः ॥ (४२।३)

सततं पूजितो विप्र शुचिना भृगुनन्दन । (४३।१)

तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम् ॥ (४३।२)

इत्युक्तः स तथाकार्षीद् उत्तङ्कश्चित्रभानुना । (४४।१)

घृतार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया ॥ (४४।२)

ततो ऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत । (४५।१)

घनः प्रादुरभूद् धूमो नागलोकभयावहः ॥ (४५।२)

तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत । (४६।१)

नागलोके महाराज न प्रज्ञायत किंचन ॥ (४६।२)

हाहाकृतम् अभूत् सर्वम् ऐरावतनिवेशनम् । (४७।१)

वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय ॥ (४७।२)

न प्रकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत । (४८।१)

नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा ॥ (४८।२)

ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोऽभितापिताः । (४९।१)

आजग्मुर् निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्यातितेजसः ॥ (४९।२)

श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस् तिग्मतेजसः । (५०।१)

संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर् यथाविधि ॥ (५०।२)

सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः । (५१।१)

शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्न् इति ॥ (५१।२)

प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यम् अर्घ्यं निवेद्य च । (५२।१)

प्रायच्छन् कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते ॥ (५२।२)

ततः सम्पूजितो नागैस्तत्रोत्तङ्कः प्रतापवान् । (५३।१)

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत् ॥ (५३।२)

स गत्वा त्वरितो राजन् गौतमस्य निवेशनम् । (५४।१)

प्रायच्छत् कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यै तदानघ ॥ (५४।२)

एवं महात्मना तेन त्रींल् लोकाञ् जनमेजय । (५५।१)

परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले ॥ (५५।२)

एवंप्रभावः स मुनिर् उत्तङ्को भरतर्षभ । (५६।१)

परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (५६।२)