MBh, 5, 112
Select a line for its word-by-word analysis.
निर्मितं वह्निना भूमौ वायुना वैधितं तथा । (१।३)
nirmitaṃ vahninā bhūmau vāyunā vaidhitaṃ tathā |
यस्माद्धिरण्मयं सर्वं हिरण्यं तेन चोच्यते ॥ (१।४)
yasmāddhiraṇmayaṃ sarvaṃ hiraṇyaṃ tena cocyate ||
धत्ते धारयते चेदम् एतस्मात् कारणाद् धनम् । (२।१)
dhatte dhārayate cedam etasmāt kāraṇād dhanam |
तद् एतत् त्रिषु लोकेषु धनं तिष्ठति शाश्वतम् ॥ (२।२)
tad etat triṣu lokeṣu dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam ||
नित्यं प्रोष्ठपदाभ्यां च शुक्रे धनपतौ तथा । (३।१)
nityaṃ proṣṭhapadābhyāṃ ca śukre dhanapatau tathā |
मनुष्येभ्यः समादत्ते शुक्रश्चित्तार्जितं धनम् ॥ (३।२)
manuṣyebhyaḥ samādatte śukraścittārjitaṃ dhanam ||
एवं न शक्यते लब्धुम् अलब्धव्यं द्विजर्षभ ॥ (४।२)
evaṃ na śakyate labdhum alabdhavyaṃ dvijarṣabha ||
ऋते च धनम् अश्वानां नावाप्तिर् विद्यते तव । (५।१)
ṛte ca dhanam aśvānāṃ nāvāptir vidyate tava |
अर्थं याचात्र राजानं कंचिद् राजर्षिवंशजम् । (५।२)
arthaṃ yācātra rājānaṃ kaṃcid rājarṣivaṃśajam |
अपीड्य राजा पौरान् हि यो नौ कुर्यात् कृतार्थिनौ ॥ (५।३)
apīḍya rājā paurān hi yo nau kuryāt kṛtārthinau ||
अस्ति सोमान्ववाये मे जातः कश्चिन्नृपः सखा । (६।१)
asti somānvavāye me jātaḥ kaścinnṛpaḥ sakhā |
अभिगच्छावहे तं वै तस्यास्ति विभवो भुवि ॥ (६।२)
abhigacchāvahe taṃ vai tasyāsti vibhavo bhuvi ||
स दास्यति मया चोक्तो भवता चार्थितः स्वयम् ॥ (७।२)
sa dāsyati mayā cokto bhavatā cārthitaḥ svayam ||
एवं स तु धनं विद्वान् दानेनैव व्यशोधयत् ॥ (८।२)
evaṃ sa tu dhanaṃ vidvān dānenaiva vyaśodhayat ||
तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत् क्षमम् । (९।१)
tathā tau kathayantau ca cintayantau ca yat kṣamam |
प्रतिष्ठाने नरपतिं ययातिं प्रत्युपस्थितौ ॥ (९।२)
pratiṣṭhāne narapatiṃ yayātiṃ pratyupasthitau ||
प्रतिगृह्य च सत्कारम् अर्घादिं भोजनं वरम् । (१०।१)
pratigṛhya ca satkāram arghādiṃ bhojanaṃ varam |
विश्वामित्रस्य शिष्यो ऽभूद् वर्षाण्ययुतशो नृप ॥ (११।२)
viśvāmitrasya śiṣyo 'bhūd varṣāṇyayutaśo nṛpa ||
सो ऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया द्विजः । (१२।१)
so 'yaṃ tenābhyanujñāta upakārepsayā dvijaḥ |
तम् आह भगवान् कां ते ददानि गुरुदक्षिणाम् ॥ (१२।२)
tam āha bhagavān kāṃ te dadāni gurudakṣiṇām ||
अयम् उक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु ॥ (१३।२)
ayam uktaḥ prayaccheti jānatā vibhavaṃ laghu ||
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम् । (१४।१)
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ śuddhajanmanām |
अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्रवर्चसाम् ॥ (१४।२)
aṣṭau śatāni me dehi hayānāṃ candravarcasām ||
इत्येवम् आह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः ॥ (१५।२)
ityevam āha sakrodho viśvāmitrastapodhanaḥ ||
सो ऽयं शोकेन महता तप्यमानो द्विजर्षभः । (१६।१)
so 'yaṃ śokena mahatā tapyamāno dvijarṣabhaḥ |
अशक्तः प्रतिकर्तुं तद् भवन्तं शरणं गतः ॥ (१६।२)
aśaktaḥ pratikartuṃ tad bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्यथः । (१७।१)
pratigṛhya naravyāghra tvatto bhikṣāṃ gatavyathaḥ |
स्वेन राजर्षितपसा पूर्णं त्वां पूरयिष्यति ॥ (१८।२)
svena rājarṣitapasā pūrṇaṃ tvāṃ pūrayiṣyati ||
तावतो वाजिदा लोकान् प्राप्नुवन्ति महीपते ॥ (१९।२)
tāvato vājidā lokān prāpnuvanti mahīpate ||
पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् । (२०।१)
pātraṃ pratigrahasyāyaṃ dātuṃ pātraṃ tathā bhavān |
शङ्खे क्षीरम् इवासक्तं भवत्वेतत् तथोपमम् ॥ (२०।२)
śaṅkhe kṣīram ivāsaktaṃ bhavatvetat tathopamam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.