महेश्वर उवाच । (१।१)

परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि । (१।२)

साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे ॥ (१।३)

दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि । (२।१)

पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम् ॥ (२।२)

सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती । (३।१)

मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर् वैश्रवणस्य च ॥ (३।२)

वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला । (४।१)

रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः ॥ (४।२)

अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताः । (५।१)

पृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः ॥ (५।२)

तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि । (६।१)

स्त्रीधर्मं श्रोतुम् इच्छामि त्वयोदाहृतम् आदितः ॥ (६।२)

सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता । (७।१)

समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते । (७।२)

त्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वम् उपैष्यति ॥ (७।३)

स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा । (८।१)

गौर् गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा ॥ (८।२)

मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद् विनिःसृता । (९।१)

सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी ॥ (९।२)

तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे । (१०।१)

तस्माद् अशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे ॥ (१०।२)

उमोवाच । (११।१)

भगवन् सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव । (११।२)

त्वत्प्रभावाद् इयं देव वाक् चैव प्रतिभाति मे ॥ (११।३)

इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर् युताः । (१२।१)

उपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते ॥ (१२।२)

एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । (१३।१)

प्रभवन् यो ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते ॥ (१३।२)

स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियम् एवानुधावति । (१४।१)

मया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः ॥ (१४।२)

एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम् उत्तमा नदी । (१५।१)

प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी ॥ (१५।२)

विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती । (१६।१)

शतद्रुर् देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा ॥ (१६।२)

तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता । (१७।१)

गगनाद् गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ (१७।२)

इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा । (१८।१)

स्मितपूर्वम् इवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा ॥ (१८।२)

अपृच्छद् देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला । (१९।१)

स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः ॥ (१९।२)

अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः । (२०।१)

तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर् वक्तुम् इच्छामि शंकरे ॥ (२०।२)

न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित् । (२१।१)

दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम् ॥ (२१।२)

भीष्म उवाच । (२२।१)

एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः । (२२।२)

ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम् ॥ (२२।३)

बह्वीभिर् बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता । (२३।१)

शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम् ॥ (२३।२)

बुद्ध्या विनयसम्पन्ना सर्वज्ञानविशारदा । (२४।१)

सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)

धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा । (२५।१)

या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर् मानयसे ऽनघे ॥ (२५।२)

प्रभवन् पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः । (२६।१)

नूनं जनम् अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति ॥ (२६।२)

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नान् ऊहापोहविशारदान् । (२७।१)

प्रवक्तॄन् पृच्छते यो ऽन्यान् स वै ना पदम् अर्छति ॥ (२७।२)

अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि । (२८।१)

अन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः ॥ (२८।२)

दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते । (२९।१)

त्वम् एवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्मम् अनुशासितुम् ॥ (२९।२)

भीष्म उवाच । (३०।१)

ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर् गुणैः । (३०।२)

प्राह सर्वम् अशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी ॥ (३०।३)

स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि । (३१।१)

तम् अहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत् ॥ (३१।२)

स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः । (३२।१)

सहधर्मचरी भर्तुर् भवत्यग्निसमीपतः ॥ (३२।२)

सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना । (३३।१)

अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ (३३।२)

सा भवेद् धर्मपरमा सा भवेद् धर्मभागिनी । (३४।१)

देववत् सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति ॥ (३४।२)

शुश्रूषां परिचारं च देववद् या करोति च । (३५।१)

नान्यभावा ह्यविमनाः सुव्रता सुखदर्शना ॥ (३५।२)

पुत्रवक्त्रम् इवाभीक्ष्णं भर्तुर् वदनम् ईक्षते । (३६।१)

या साध्वी नियताचारा सा भवेद् धर्मचारिणी ॥ (३६।२)

श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम् । (३७।१)

अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ (३७।२)

परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा । (३८।१)

सुप्रसन्नमुखी भर्तुर् या नारी सा पतिव्रता ॥ (३८।२)

न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षते । (३९।१)

भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद् धर्मचारिणी ॥ (३९।२)

दरिद्रं व्याधितं दीनम् अध्वना परिकर्शितम् । (४०।१)

पतिं पुत्रम् इवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी ॥ (४०।२)

या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् । (४१।१)

पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी ॥ (४१।२)

शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्यविमनाः सदा । (४२।१)

सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी ॥ (४२।२)

न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा । (४३।१)

स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी ॥ (४३।२)

कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता । (४४।१)

सुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥ (४४।२)

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा । (४५।१)

देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह ॥ (४५।२)

शेषान्नम् उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि । (४६।१)

तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते ॥ (४६।२)

श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्विता । (४७।१)

मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना ॥ (४७।२)

ब्राह्मणान् दुर्बलानाथान् दीनान्धकृपणांस्तथा । (४८।१)

बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी ॥ (४८।२)

व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वया । (४९।१)

पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी ॥ (४९।२)

पुण्यम् एतत् तपश्चैव स्वर्गश्चैष सनातनः । (५०।१)

या नारी भर्तृपरमा भवेद् भर्तृव्रता शिवा ॥ (५०।२)

पतिर् हि देवो नारीणां पतिर् बन्धुः पतिर् गतिः । (५१।१)

पत्या समा गतिर् नास्ति दैवतं वा यथा पतिः ॥ (५१।२)

पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् । (५२।१)

अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वर ॥ (५२।२)

यद्यकार्यम् अधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम् । (५३।१)

पतिर् ब्रूयाद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन ॥ (५३।२)

आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितो ऽपि वा । (५४।१)

आपद्धर्मान् अनुप्रेक्ष्य तत् कार्यम् अविशङ्कया ॥ (५४।२)

एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात् तव । (५५।१)

या त्वेवंभाविनी नारी सा भवेद् धर्मभागिनी ॥ (५५।२)

भीष्म उवाच । (५६।१)

इत्युक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम् । (५६।२)

लोकान् विसर्जयामास सर्वैर् अनुचरैः सह ॥ (५६।३)

ततो ययुर् भूतगणाः सरितश्च यथागतम् । (५७।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रणम्य शिरसा भवम् ॥ (५७।२)