वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो वाग्युद्धम् अभवत् तुमुलं जनमेजय । (१।२)

यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (१।३)

धिग् अस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयम् ईदृशी । (२।१)

एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममाभिभूः ॥ (२।२)

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन् भुक्त्वा चेमां वसुंधराम् । (३।१)

गदाम् आदाय वेगेन पदातिः प्रस्थितो रणम् ॥ (३।२)

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः । (४।१)

गदाम् उद्यम्य यो याति किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (४।२)

अहो दुःखं महत् प्राप्तं पुत्रेण मम संजय । (५।१)

एवम् उक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः ॥ (५।२)

संजय उवाच । (६।१)

स मेघनिनदो हर्षाद् विनदन्न् इव गोवृषः । (६।२)

आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान् ॥ (६।३)

भीमम् आह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि । (७।१)

प्रादुरासन् सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत ॥ (७।२)

ववुर् वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च । (८।१)

बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः ॥ (८।२)

महास्वनाः सनिर्घातास्तुमुला रोमहर्षणाः । (९।१)

पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलम् ॥ (९।२)

राहुश्चाग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते । (१०।१)

चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा ॥ (१०।२)

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर् नीचैः शर्करवर्षिणः । (११।१)

गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले ॥ (११।२)

मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशो दश । (१२।१)

दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन् घोररूपाः सुदारुणाः ॥ (१२।२)

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः । (१३।१)

दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः ॥ (१३।२)

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः । (१४।१)

अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म तदा नृप ॥ (१४।२)

एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकोदरः । (१५।१)

उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ (१५।२)

नैष शक्तो रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयोधनः । (१६।१)

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम् । (१६।२)

सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावको यथा ॥ (१६।३)

शल्यम् अद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् । (१७।१)

निहत्य गदया पापम् इमं कुरुकुलाधमम् ॥ (१७।२)

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि । (१८।१)

हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि ॥ (१८।२)

अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया । (१९।१)

नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर् वारणसाह्वयम् ॥ (१९।२)

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने । (२०।१)

प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि ॥ (२०।२)

सभायाम् अवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च । (२१।१)

वर्षम् अज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ ॥ (२१।२)

अद्यान्तम् एषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम । (२२।१)

एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनो ऽनृणः ॥ (२२।२)

अद्यायुर् धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेर् अकृतात्मनः । (२३।१)

समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम् ॥ (२३।२)

अद्यायं कुरुराजस्य शंतनोः कुलपांसनः । (२४।१)

प्राणाञ् श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले ॥ (२४।२)

राजा च धृतराष्ट्रो ऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् । (२५।१)

स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत् तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥ (२५।२)

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदाम् आदाय वीर्यवान् । (२६।१)

अवातिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रम् इवाह्वयन् ॥ (२६।२)

तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम् इव शृङ्गिणम् । (२७।१)

भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनम् उवाच ह ॥ (२७।२)

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वम् अपि चात्मनः । (२८।१)

स्मर तद् दुष्कृतं कर्म यद् वृत्तं वारणावते ॥ (२८।२)

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद् रजस्वला । (२९।१)

द्यूते च वञ्चितो राजा यत् त्वया सौबलेन च ॥ (२९।२)

वने दुःखं च यत् प्राप्तम् अस्माभिस्त्वत्कृतं महत् । (३०।१)

विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैर् इव । (३०।२)

तत् सर्वं यातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टो ऽसि दुर्मते ॥ (३०।३)

त्वत्कृते ऽसौ हतः शेते शरतल्पे प्रतापवान् । (३१।१)

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो निहतो याज्ञसेनिना ॥ (३१।२)

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान् । (३२।१)

वैराग्नेर् आदिकर्ता च शकुनिः सौबलो हतः ॥ (३२।२)

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः । (३३।१)

भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः ॥ (३३।२)

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः । (३४।१)

त्वाम् अद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः ॥ (३४।२)

इत्येवम् उच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकोदरम् । (३५।१)

उवाच वीतभी राजन् पुत्रस्ते सत्यविक्रमः ॥ (३५।२)

किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व त्वं वृकोदर । (३६।१)

अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम ॥ (३६।२)

नैव दुर्योधनः क्षुद्र केनचित् त्वद्विधेन वै । (३७।१)

शक्यस्त्रासयितुं वाचा यथान्यः प्राकृतो नरः ॥ (३७।२)

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थम् इदं मम । (३८।१)

त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैर् उपपादितम् ॥ (३८।२)

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते । (३९।१)

वाणी संपद्यताम् एषा कर्मणा मा चिरं कृथाः ॥ (३९।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन् । (४०।१)

राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन् समागताः ॥ (४०।२)

ततः सम्पूजितः सर्वैः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (४१।१)

भूयो धीरं मनश्चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः ॥ (४१।२)

तं मत्तम् इव मातङ्गं तलतालैर् नराधिपाः । (४२।१)

भूयः संहर्षयांचक्रुर् दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥ (४२।२)

तं महात्मा महात्मानं गदाम् उद्यम्य पाण्डवः । (४३।१)

अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः ॥ (४३।२)

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् । (४४।१)

शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥ (४४।२)