युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् । (१।२)

गुणैः समुदितः सर्वैर् वयसा च समन्वितः । (१।३)

तस्माद् भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर ॥ (१।४)

क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम । (२।१)

ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात् केन तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (२।२)

तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा । (३।१)

ब्राह्मण्यम् अथ चेद् इच्छेत् तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

ब्राह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः । (४।२)

परं हि सर्वभूतानां स्थानम् एतद् युधिष्ठिर ॥ (४।३)

बह्वीस्तु संसरन् योनीर् जायमानः पुनः पुनः । (५।१)

पर्याये तात कस्मिंश्चिद् ब्राह्मणो नाम जायते ॥ (५।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (६।१)

मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर ॥ (६।२)

द्विजातेः कस्यचित् तात तुल्यवर्णः सुतः प्रभुः । (७।१)

मतङ्गो नाम नाम्नाभूत् सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ (७।२)

स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप । (८।१)

प्रायाद् गर्दभयुक्तेन रथेनेहाशुगामिना ॥ (८।२)

स बालं गर्दभं राजन् वहन्तं मातुर् अन्तिके । (९।१)

निरविध्यत् प्रतोदेन नासिकायां पुनः पुनः ॥ (९।२)

तं तु तीव्रव्रणं दृष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी । (१०।१)

उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाधितिष्ठति ॥ (१०।२)

ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । (११।१)

आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति ॥ (११।२)

अयं तु पापप्रकृतिर् बाले न कुरुते दयाम् । (१२।१)

स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं निगच्छति ॥ (१२।२)

एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः । (१३।१)

अवतीर्य रथात् तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत ॥ (१३।२)

ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता । (१४।१)

कथं मां वेत्सि चण्डालं क्षिप्रं रासभि शंस मे ॥ (१४।२)

केन जातो ऽस्मि चण्डालो ब्राह्मण्यं येन मे ऽनशत् । (१५।१)

तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वम् अशेषतः ॥ (१५।२)

गर्दभ्युवाच । (१६।१)

ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह । (१६।२)

जातस्त्वम् असि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन ते ऽनशत् ॥ (१६।३)

एवम् उक्तो मतङ्गस्तु प्रत्युपायाद् गृहं प्रति । (१७।१)

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥ (१७।२)

मया त्वं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि । (१८।१)

कस्मात् प्रतिनिवृत्तो ऽसि कच्चिन्न कुशलं तव ॥ (१८।२)

मतङ्ग उवाच । (१९।१)

अयोनिर् अग्र्ययोनिर् वा यः स्यात् स कुशली भवेत् । (१९।२)

कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः ॥ (१९।३)

ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं पितर् वेदयतीह माम् । (२०।१)

अमानुषी गर्दभीयं तस्मात् तप्स्ये तपो महत् ॥ (२०।२)

एवम् उक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः । (२१।१)

ततो गत्वा महारण्यम् अतप्यत महत् तपः ॥ (२१।२)

ततः संतापयामास विबुधांस्तपसान्वितः । (२२।१)

मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरिताद् अपि ॥ (२२।२)

तं तथा तपसा युक्तम् उवाच हरिवाहनः । (२३।१)

मतङ्ग तप्यसे किं त्वं भोगान् उत्सृज्य मानुषान् ॥ (२३।२)

वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व त्वं यद् इच्छसि । (२४।१)

यच्चाप्यवाप्यम् अन्यत् ते सर्वं प्रब्रूहि माचिरम् ॥ (२४।२)

मतङ्ग उवाच । (२५।१)

ब्राह्मण्यं कामयानो ऽहम् इदम् आरब्धवांस्तपः । (२५।२)

गच्छेयं तद् अवाप्येह वर एष वृतो मया ॥ (२५।३)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तम् उवाच पुरंदरः । (२६।१)

ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वम् अप्राप्यम् अकृतात्मभिः ॥ (२६।२)

श्रेष्ठं यत् सर्वभूतेषु तपो यन्नातिवर्तते । (२७।१)

तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वम् अचिराद् विनशिष्यसि ॥ (२७।२)

देवतासुरमर्त्येषु यत् पवित्रं परं स्मृतम् । (२८।१)

चण्डालयोनौ जातेन न तत् प्राप्यं कथंचन ॥ (२८।२)