MBh, 4, 49
Select a line for its word-by-word analysis.
स शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य गास्ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः । (१।२)
sa śatrusenāṃ tarasā praṇudya gāstā vijityātha dhanurdharāgryaḥ |
दुर्योधनायाभिमुखं प्रयातो भूयो ऽर्जुनः प्रियम् आजौ चिकीर्षन् ॥ (१।३)
duryodhanāyābhimukhaṃ prayāto bhūyo 'rjunaḥ priyam ājau cikīrṣan ||
गोषु प्रयातासु जवेन मत्स्यान् किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा । (२।१)
goṣu prayātāsu javena matsyān kirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā |
दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः ॥ (२।२)
duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ ||
तेषाम् अनीकानि बहूनि गाढं व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि । (३।१)
teṣām anīkāni bahūni gāḍhaṃ vyūḍhāni dṛṣṭvā bahuladhvajāni |
मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता वैराटिम् आमन्त्र्य ततो ऽभ्युवाच ॥ (३।२)
matsyasya putraṃ dviṣatāṃ nihantā vairāṭim āmantrya tato 'bhyuvāca ||
एतेन तूर्णं प्रतिपादयेमाञ्श्वेतान् हयान् काञ्चनरश्मियोक्त्रान् । (४।१)
etena tūrṇaṃ pratipādayemāñśvetān hayān kāñcanaraśmiyoktrān |
जवेन सर्वेण कुरु प्रयत्नम् आसादयैतद् रथसिंहवृन्दम् ॥ (४।२)
javena sarveṇa kuru prayatnam āsādayaitad rathasiṃhavṛndam ||
गजो गजेनेव मया दुरात्मा यो योद्धुम् आकाङ्क्षति सूतपुत्रः । (५।१)
gajo gajeneva mayā durātmā yo yoddhum ākāṅkṣati sūtaputraḥ |
तम् एव मां प्रापय राजपुत्र दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम् ॥ (५।२)
tam eva māṃ prāpaya rājaputra duryodhanāpāśrayajātadarpam ||
स तैर् हयैर् वातजवैर् बृहद्भिः पुत्रो विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः । (६।१)
sa tair hayair vātajavair bṛhadbhiḥ putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ |
विध्वंसयंस्तद्रथिनाम् अनीकं ततो ऽवहत् पाण्डवम् आजिमध्ये ॥ (६।२)
vidhvaṃsayaṃstadrathinām anīkaṃ tato 'vahat pāṇḍavam ājimadhye ||
तं चित्रसेनो विशिखैर् विपाठैः संग्रामजिच्छत्रुसहो जयश्च । (७।१)
taṃ citraseno viśikhair vipāṭhaiḥ saṃgrāmajicchatrusaho jayaśca |
प्रत्युद्ययुर् भारतम् आपतन्तं महारथाः कर्णम् अभीप्समानाः ॥ (७।२)
pratyudyayur bhāratam āpatantaṃ mahārathāḥ karṇam abhīpsamānāḥ ||
ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः शरासनार्चिः शरवेगतापः । (८।१)
tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ |
व्रातान् रथानाम् अदहत् स मन्युर् वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम् ॥ (८।२)
vrātān rathānām adahat sa manyur vanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānām ||
तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते पार्थं विकर्णो ऽतिरथं रथेन । (९।१)
tasmiṃstu yuddhe tumule pravṛtte pārthaṃ vikarṇo 'tirathaṃ rathena |
विपाठवर्षेण कुरुप्रवीरो भीमेन भीमानुजम् आससाद ॥ (९।२)
vipāṭhavarṣeṇa kurupravīro bhīmena bhīmānujam āsasāda ||
ततो विकर्णस्य धनुर् विकृष्य जाम्बूनदाग्र्योपचितं दृढज्यम् । (१०।१)
tato vikarṇasya dhanur vikṛṣya jāmbūnadāgryopacitaṃ dṛḍhajyam |
अपातयद् ध्वजम् अस्य प्रमथ्य छिन्नध्वजः सो ऽप्यपयाज्जवेन ॥ (१०।२)
apātayad dhvajam asya pramathya chinnadhvajaḥ so 'pyapayājjavena ||
तं शात्रवाणां गणबाधितारं कर्माणि कुर्वाणम् अमानुषाणि । (११।१)
taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ karmāṇi kurvāṇam amānuṣāṇi |
शत्रुंतपः कोपम् अमृष्यमाणः समर्पयत् कूर्मनखेन पार्थम् ॥ (११।२)
śatruṃtapaḥ kopam amṛṣyamāṇaḥ samarpayat kūrmanakhena pārtham ||
स तेन राज्ञातिरथेन विद्धो विगाहमानो ध्वजिनीं कुरूणाम् । (१२।१)
sa tena rājñātirathena viddho vigāhamāno dhvajinīṃ kurūṇām |
शत्रुंतपं पञ्चभिर् आशु विद्ध्वा ततो ऽस्य सूतं दशभिर् जघान ॥ (१२।२)
śatruṃtapaṃ pañcabhir āśu viddhvā tato 'sya sūtaṃ daśabhir jaghāna ||
ततः स विद्धो भरतर्षभेण बाणेन गात्रावरणातिगेन । (१३।१)
tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa bāṇena gātrāvaraṇātigena |
गतासुर् आजौ निपपात भूमौ नगो नगाग्राद् इव वातरुग्णः ॥ (१३।२)
gatāsur ājau nipapāta bhūmau nago nagāgrād iva vātarugṇaḥ ||
रथर्षभास्ते तु रथर्षभेण वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः । (१४।१)
ratharṣabhāste tu ratharṣabheṇa vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ |
चकम्पिरे वातवशेन काले प्रकम्पितानीव महावनानि ॥ (१४।२)
cakampire vātavaśena kāle prakampitānīva mahāvanāni ||
हतास्तु पार्थेन नरप्रवीरा भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः । (१५।१)
hatāstu pārthena narapravīrā bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ |
वसुप्रदा वासवतुल्यवीर्याः पराजिता वासवजेन संख्ये । (१५।२)
vasupradā vāsavatulyavīryāḥ parājitā vāsavajena saṃkhye |
सुवर्णकार्ष्णायसवर्मनद्धा नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः ॥ (१५।३)
suvarṇakārṣṇāyasavarmanaddhā nāgā yathā haimavatāḥ pravṛddhāḥ ||
तथा स शत्रून् समरे विनिघ्नन् गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः । (१६।१)
tathā sa śatrūn samare vinighnan gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ |
चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च दहन्न् इवाग्निर् वनम् आतपान्ते ॥ (१६।२)
cacāra saṃkhye pradiśo diśaśca dahann ivāgnir vanam ātapānte ||
प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते विशातयित्वात्यनिलो नुदन् खे । (१७।१)
prakīrṇaparṇāni yathā vasante viśātayitvātyanilo nudan khe |
तथा सपत्नान् विकिरन् किरीटी चचार संख्ये ऽतिरथो रथेन ॥ (१७।२)
tathā sapatnān vikiran kirīṭī cacāra saṃkhye 'tiratho rathena ||
शोणाश्ववाहस्य हयान्निहत्य वैकर्तनभ्रातुर् अदीनसत्त्वः । (१८।१)
śoṇāśvavāhasya hayānnihatya vaikartanabhrātur adīnasattvaḥ |
एकेन संग्रामजितः शरेण शिरो जहाराथ किरीटमाली ॥ (१८।२)
ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa śiro jahārātha kirīṭamālī ||
तस्मिन् हते भ्रातरि सूतपुत्रो वैकर्तनो वीर्यम् अथाददानः । (१९।१)
tasmin hate bhrātari sūtaputro vaikartano vīryam athādadānaḥ |
प्रगृह्य दन्ताविव नागराजो महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् ॥ (१९।२)
pragṛhya dantāviva nāgarājo maharṣabhaṃ vyāghra ivābhyadhāvat ||
स पाण्डवं द्वादशभिः पृषत्कैर् वैकर्तनः शीघ्रम् उपाजघान । (२०।१)
sa pāṇḍavaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkair vaikartanaḥ śīghram upājaghāna |
विव्याध गात्रेषु हयांश्च सर्वान् विराटपुत्रं च शरैर् निजघ्ने ॥ (२०।२)
vivyādha gātreṣu hayāṃśca sarvān virāṭaputraṃ ca śarair nijaghne ||
स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात् । (२१।१)
sa hastinevābhihato gajendraḥ pragṛhya bhallānniśitānniṣaṅgāt |
आकर्णपूर्णं च धनुर् विकृष्य विव्याध बाणैर् अथ सूतपुत्रम् ॥ (२१।२)
ākarṇapūrṇaṃ ca dhanur vikṛṣya vivyādha bāṇair atha sūtaputram ||
अथास्य बाहूरुशिरोललाटं ग्रीवां रथाङ्गानि परावमर्दी । (२२।१)
athāsya bāhūruśirolalāṭaṃ grīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī |
स्थितस्य बाणैर् युधि निर्बिभेद गाण्डीवमुक्तैर् अशनिप्रकाशैः ॥ (२२।२)
sthitasya bāṇair yudhi nirbibheda gāṇḍīvamuktair aśaniprakāśaiḥ ||
स पार्थमुक्तैर् विशिखैः प्रणुन्नो गजो गजेनेव जितस्तरस्वी । (२३।१)
sa pārthamuktair viśikhaiḥ praṇunno gajo gajeneva jitastarasvī |
विहाय संग्रामशिरः प्रयातो वैकर्तनः पाण्डवबाणतप्तः ॥ (२३।२)
vihāya saṃgrāmaśiraḥ prayāto vaikartanaḥ pāṇḍavabāṇataptaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.