महाभारतMahābhārata

MBh, 4, 49

646 of 1995 · 48 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

स शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य गास्ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः । (१।२)

sa śatrusenāṃ tarasā praṇudya gāstā vijityātha dhanurdharāgryaḥ |

1.3१.३

दुर्योधनायाभिमुखं प्रयातो भूयो ऽर्जुनः प्रियम् आजौ चिकीर्षन् ॥ (१।३)

duryodhanāyābhimukhaṃ prayāto bhūyo 'rjunaḥ priyam ājau cikīrṣan ||

2.1२.१

गोषु प्रयातासु जवेन मत्स्यान् किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा । (२।१)

goṣu prayātāsu javena matsyān kirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā |

2.2२.२

दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः ॥ (२।२)

duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ ||

3.1३.१

तेषाम् अनीकानि बहूनि गाढं व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि । (३।१)

teṣām anīkāni bahūni gāḍhaṃ vyūḍhāni dṛṣṭvā bahuladhvajāni |

3.2३.२

मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता वैराटिम् आमन्त्र्य ततो ऽभ्युवाच ॥ (३।२)

matsyasya putraṃ dviṣatāṃ nihantā vairāṭim āmantrya tato 'bhyuvāca ||

4.1४.१

एतेन तूर्णं प्रतिपादयेमाञ्श्वेतान् हयान् काञ्चनरश्मियोक्त्रान् । (४।१)

etena tūrṇaṃ pratipādayemāñśvetān hayān kāñcanaraśmiyoktrān |

4.2४.२

जवेन सर्वेण कुरु प्रयत्नम् आसादयैतद् रथसिंहवृन्दम् ॥ (४।२)

javena sarveṇa kuru prayatnam āsādayaitad rathasiṃhavṛndam ||

5.1५.१

गजो गजेनेव मया दुरात्मा यो योद्धुम् आकाङ्क्षति सूतपुत्रः । (५।१)

gajo gajeneva mayā durātmā yo yoddhum ākāṅkṣati sūtaputraḥ |

5.2५.२

तम् एव मां प्रापय राजपुत्र दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम् ॥ (५।२)

tam eva māṃ prāpaya rājaputra duryodhanāpāśrayajātadarpam ||

6.1६.१

स तैर् हयैर् वातजवैर् बृहद्भिः पुत्रो विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः । (६।१)

sa tair hayair vātajavair bṛhadbhiḥ putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ |

6.2६.२

विध्वंसयंस्तद्रथिनाम् अनीकं ततो ऽवहत् पाण्डवम् आजिमध्ये ॥ (६।२)

vidhvaṃsayaṃstadrathinām anīkaṃ tato 'vahat pāṇḍavam ājimadhye ||

7.1७.१

तं चित्रसेनो विशिखैर् विपाठैः संग्रामजिच्छत्रुसहो जयश्च । (७।१)

taṃ citraseno viśikhair vipāṭhaiḥ saṃgrāmajicchatrusaho jayaśca |

7.2७.२

प्रत्युद्ययुर् भारतम् आपतन्तं महारथाः कर्णम् अभीप्समानाः ॥ (७।२)

pratyudyayur bhāratam āpatantaṃ mahārathāḥ karṇam abhīpsamānāḥ ||

8.1८.१

ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः शरासनार्चिः शरवेगतापः । (८।१)

tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ |

8.2८.२

व्रातान् रथानाम् अदहत् स मन्युर् वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम् ॥ (८।२)

vrātān rathānām adahat sa manyur vanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānām ||

9.1९.१

तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते पार्थं विकर्णो ऽतिरथं रथेन । (९।१)

tasmiṃstu yuddhe tumule pravṛtte pārthaṃ vikarṇo 'tirathaṃ rathena |

9.2९.२

विपाठवर्षेण कुरुप्रवीरो भीमेन भीमानुजम् आससाद ॥ (९।२)

vipāṭhavarṣeṇa kurupravīro bhīmena bhīmānujam āsasāda ||

10.1१०.१

ततो विकर्णस्य धनुर् विकृष्य जाम्बूनदाग्र्योपचितं दृढज्यम् । (१०।१)

tato vikarṇasya dhanur vikṛṣya jāmbūnadāgryopacitaṃ dṛḍhajyam |

10.2१०.२

अपातयद् ध्वजम् अस्य प्रमथ्य छिन्नध्वजः सो ऽप्यपयाज्जवेन ॥ (१०।२)

apātayad dhvajam asya pramathya chinnadhvajaḥ so 'pyapayājjavena ||

11.1११.१

तं शात्रवाणां गणबाधितारं कर्माणि कुर्वाणम् अमानुषाणि । (११।१)

taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ karmāṇi kurvāṇam amānuṣāṇi |

11.2११.२

शत्रुंतपः कोपम् अमृष्यमाणः समर्पयत् कूर्मनखेन पार्थम् ॥ (११।२)

śatruṃtapaḥ kopam amṛṣyamāṇaḥ samarpayat kūrmanakhena pārtham ||

12.1१२.१

स तेन राज्ञातिरथेन विद्धो विगाहमानो ध्वजिनीं कुरूणाम् । (१२।१)

sa tena rājñātirathena viddho vigāhamāno dhvajinīṃ kurūṇām |

12.2१२.२

शत्रुंतपं पञ्चभिर् आशु विद्ध्वा ततो ऽस्य सूतं दशभिर् जघान ॥ (१२।२)

śatruṃtapaṃ pañcabhir āśu viddhvā tato 'sya sūtaṃ daśabhir jaghāna ||

13.1१३.१

ततः स विद्धो भरतर्षभेण बाणेन गात्रावरणातिगेन । (१३।१)

tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa bāṇena gātrāvaraṇātigena |

13.2१३.२

गतासुर् आजौ निपपात भूमौ नगो नगाग्राद् इव वातरुग्णः ॥ (१३।२)

gatāsur ājau nipapāta bhūmau nago nagāgrād iva vātarugṇaḥ ||

14.1१४.१

रथर्षभास्ते तु रथर्षभेण वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः । (१४।१)

ratharṣabhāste tu ratharṣabheṇa vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ |

14.2१४.२

चकम्पिरे वातवशेन काले प्रकम्पितानीव महावनानि ॥ (१४।२)

cakampire vātavaśena kāle prakampitānīva mahāvanāni ||

15.1१५.१

हतास्तु पार्थेन नरप्रवीरा भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः । (१५।१)

hatāstu pārthena narapravīrā bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ |

15.2१५.२

वसुप्रदा वासवतुल्यवीर्याः पराजिता वासवजेन संख्ये । (१५।२)

vasupradā vāsavatulyavīryāḥ parājitā vāsavajena saṃkhye |

15.3१५.३

सुवर्णकार्ष्णायसवर्मनद्धा नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः ॥ (१५।३)

suvarṇakārṣṇāyasavarmanaddhā nāgā yathā haimavatāḥ pravṛddhāḥ ||

16.1१६.१

तथा स शत्रून् समरे विनिघ्नन् गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः । (१६।१)

tathā sa śatrūn samare vinighnan gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ |

16.2१६.२

चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च दहन्न् इवाग्निर् वनम् आतपान्ते ॥ (१६।२)

cacāra saṃkhye pradiśo diśaśca dahann ivāgnir vanam ātapānte ||

17.1१७.१

प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते विशातयित्वात्यनिलो नुदन् खे । (१७।१)

prakīrṇaparṇāni yathā vasante viśātayitvātyanilo nudan khe |

17.2१७.२

तथा सपत्नान् विकिरन् किरीटी चचार संख्ये ऽतिरथो रथेन ॥ (१७।२)

tathā sapatnān vikiran kirīṭī cacāra saṃkhye 'tiratho rathena ||

18.1१८.१

शोणाश्ववाहस्य हयान्निहत्य वैकर्तनभ्रातुर् अदीनसत्त्वः । (१८।१)

śoṇāśvavāhasya hayānnihatya vaikartanabhrātur adīnasattvaḥ |

18.2१८.२

एकेन संग्रामजितः शरेण शिरो जहाराथ किरीटमाली ॥ (१८।२)

ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa śiro jahārātha kirīṭamālī ||

19.1१९.१

तस्मिन् हते भ्रातरि सूतपुत्रो वैकर्तनो वीर्यम् अथाददानः । (१९।१)

tasmin hate bhrātari sūtaputro vaikartano vīryam athādadānaḥ |

19.2१९.२

प्रगृह्य दन्ताविव नागराजो महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् ॥ (१९।२)

pragṛhya dantāviva nāgarājo maharṣabhaṃ vyāghra ivābhyadhāvat ||

20.1२०.१

स पाण्डवं द्वादशभिः पृषत्कैर् वैकर्तनः शीघ्रम् उपाजघान । (२०।१)

sa pāṇḍavaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkair vaikartanaḥ śīghram upājaghāna |

20.2२०.२

विव्याध गात्रेषु हयांश्च सर्वान् विराटपुत्रं च शरैर् निजघ्ने ॥ (२०।२)

vivyādha gātreṣu hayāṃśca sarvān virāṭaputraṃ ca śarair nijaghne ||

21.1२१.१

स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात् । (२१।१)

sa hastinevābhihato gajendraḥ pragṛhya bhallānniśitānniṣaṅgāt |

21.2२१.२

आकर्णपूर्णं च धनुर् विकृष्य विव्याध बाणैर् अथ सूतपुत्रम् ॥ (२१।२)

ākarṇapūrṇaṃ ca dhanur vikṛṣya vivyādha bāṇair atha sūtaputram ||

22.1२२.१

अथास्य बाहूरुशिरोललाटं ग्रीवां रथाङ्गानि परावमर्दी । (२२।१)

athāsya bāhūruśirolalāṭaṃ grīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī |

22.2२२.२

स्थितस्य बाणैर् युधि निर्बिभेद गाण्डीवमुक्तैर् अशनिप्रकाशैः ॥ (२२।२)

sthitasya bāṇair yudhi nirbibheda gāṇḍīvamuktair aśaniprakāśaiḥ ||

23.1२३.१

स पार्थमुक्तैर् विशिखैः प्रणुन्नो गजो गजेनेव जितस्तरस्वी । (२३।१)

sa pārthamuktair viśikhaiḥ praṇunno gajo gajeneva jitastarasvī |

23.2२३.२

विहाय संग्रामशिरः प्रयातो वैकर्तनः पाण्डवबाणतप्तः ॥ (२३।२)

vihāya saṃgrāmaśiraḥ prayāto vaikartanaḥ pāṇḍavabāṇataptaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 4, 49

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit