MBh, 11, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
अध्यर्धगुणम् आहुर् यं बले शौर्ये च माधव । (१।२)
adhyardhaguṇam āhur yaṃ bale śaurye ca mādhava |
पित्रा त्वया च दाशार्ह दृप्तं सिंहम् इवोत्कटम् ॥ (१।३)
pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃham ivotkaṭam ||
यो बिभेद चमूम् एको मम पुत्रस्य दुर्भिदाम् । (२।१)
yo bibheda camūm eko mama putrasya durbhidām |
स भूत्वा मृत्युर् अन्येषां स्वयं मृत्युवशं गतः ॥ (२।२)
sa bhūtvā mṛtyur anyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ ||
आर्ता बाला पतिं वीरं शोच्या शोचत्यनिन्दिता ॥ (४।२)
ārtā bālā patiṃ vīraṃ śocyā śocatyaninditā ||
तम् एषा हि समासाद्य भार्या भर्तारम् अन्तिके । (५।१)
tam eṣā hi samāsādya bhāryā bhartāram antike |
तस्य वक्त्रम् उपाघ्राय सौभद्रस्य यशस्विनी । (६।१)
tasya vaktram upāghrāya saubhadrasya yaśasvinī |
रूपेण च तवात्यर्थं शेते भुवि निपातितः ॥ (१०।२)
rūpeṇa ca tavātyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ ||
कच्चिद् अद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते ॥ (११।२)
kaccid adya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate ||
काञ्चनाङ्गदिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ ॥ (१२।२)
kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau ||
व्यायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः श्रमाद् इव । (१३।१)
vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramād iva |
एवं विलपतीम् आर्तां न हि माम् अभिभाषसे ॥ (१३।२)
evaṃ vilapatīm ārtāṃ na hi mām abhibhāṣase ||
आर्याम् आर्य सुभद्रां त्वम् इमांश्च त्रिदशोपमान् । (१४।१)
āryām ārya subhadrāṃ tvam imāṃśca tridaśopamān |
पितॄन्मां चैव दुःखार्तां विहाय क्व गमिष्यसि ॥ (१४।२)
pitṝnmāṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi ||
तस्य शोणितसंदिग्धान् केशान् उन्नाम्य पाणिना । (१५।१)
tasya śoṇitasaṃdigdhān keśān unnāmya pāṇinā |
उत्सङ्गे वक्त्रम् आधाय जीवन्तम् इव पृच्छति । (१५।२)
utsaṅge vaktram ādhāya jīvantam iva pṛcchati |
स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः ॥ (१५।३)
svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ ||
कथं त्वां रणमध्यस्थं जघ्नुर् एते महारथाः । (१६।१)
kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghnur ete mahārathāḥ |
धिग् अस्तु क्रूरकर्तॄंस्तान् कृपकर्णजयद्रथान् ॥ (१६।२)
dhig astu krūrakartṝṃstān kṛpakarṇajayadrathān ||
द्रोणद्रौणायनी चोभौ यैर् असि व्यसनीकृतः । (१७।१)
droṇadrauṇāyanī cobhau yair asi vyasanīkṛtaḥ |
रथर्षभाणां सर्वेषां कथम् आसीत् तदा मनः ॥ (१७।२)
ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ katham āsīt tadā manaḥ ||
बालं त्वां परिवार्यैकं मम दुःखाय जघ्नुषाम् । (१८।१)
bālaṃ tvāṃ parivāryaikaṃ mama duḥkhāya jaghnuṣām |
कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम् । (१८।२)
kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ ca paśyatām |
त्वं वीर निधनं प्राप्तो नाथवान् सन्ननाथवत् ॥ (१८।३)
tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavān sannanāthavat ||
दृष्ट्वा बहुभिर् आक्रन्दे निहतं त्वाम् अनाथवत् । (१९।१)
dṛṣṭvā bahubhir ākrande nihataṃ tvām anāthavat |
न राज्यलाभो विपुलः शत्रूणां वा पराभवः । (२०।१)
na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ vā parābhavaḥ |
प्रीतिं दास्यति पार्थानां त्वाम् ऋते पुष्करेक्षण ॥ (२०।२)
prītiṃ dāsyati pārthānāṃ tvām ṛte puṣkarekṣaṇa ||
तव शस्त्रजितांल् लोकान् धर्मेण च दमेन च । (२१।१)
tava śastrajitāṃl lokān dharmeṇa ca damena ca |
क्षिप्रम् अन्वागमिष्यामि तत्र मां प्रतिपालय ॥ (२१।२)
kṣipram anvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya ||
दुर्मरं पुनर् अप्राप्ते काले भवति केनचित् । (२२।१)
durmaraṃ punar aprāpte kāle bhavati kenacit |
यद् अहं त्वां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा ॥ (२२।२)
yad ahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā ||
काम् इदानीं नरव्याघ्र श्लक्ष्णया स्मितया गिरा । (२३।१)
kām idānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā |
पितृलोके समेत्यान्यां माम् इवामन्त्रयिष्यसि ॥ (२३।२)
pitṛloke sametyānyāṃ mām ivāmantrayiṣyasi ||
नूनम् अप्सरसां स्वर्गे मनांसि प्रमथिष्यसि । (२४।१)
nūnam apsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi |
प्राप्य पुण्यकृतांल् लोकान् अप्सरोभिः समेयिवान् । (२५।१)
prāpya puṇyakṛtāṃl lokān apsarobhiḥ sameyivān |
सौभद्र विहरन् काले स्मरेथाः सुकृतानि मे ॥ (२५।२)
saubhadra viharan kāle smarethāḥ sukṛtāni me ||
षण्मासान् सप्तमे मासि त्वं वीर निधनं गतः ॥ (२६।२)
ṣaṇmāsān saptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ ||
इत्युक्तवचनाम् एताम् अपकर्षन्ति दुःखिताम् । (२७।१)
ityuktavacanām etām apakarṣanti duḥkhitām |
उत्तरां मोघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः ॥ (२७।२)
uttarāṃ moghasaṃkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ ||
उत्तराम् अपकृष्यैनाम् आर्ताम् आर्ततराः स्वयम् । (२८।१)
uttarām apakṛṣyainām ārtām ārtatarāḥ svayam |
विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति च ॥ (२८।२)
virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca ||
द्रोणास्त्रशरसंकृत्तं शयानं रुधिरोक्षितम् । (२९।१)
droṇāstraśarasaṃkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam |
श्रमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः ॥ (३१।२)
śrameṇa ca vivarṇānāṃ rūpāṇāṃ vigataṃ vapuḥ ||
उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बोजं च सुदक्षिणम् । (३२।१)
uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam |
शिशून् एतान् हतान् पश्य लक्ष्मणं च सुदर्शनम् । (३२।२)
śiśūn etān hatān paśya lakṣmaṇaṃ ca sudarśanam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.