युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुम् अर्हसि । (१।२)

तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः । (२।२)

वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै ॥ (२।३)

अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्येवं शत्रुकर्शन । (३।१)

वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ् मनीषिणः ॥ (३।२)

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग् द्विजातयः । (४।१)

विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥ (४।२)

ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा । (५।१)

एतद् आहुर् महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥ (५।२)

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् । (६।१)

शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः ॥ (६।२)

प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः । (७।१)

उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर ॥ (७।२)

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते । (८।१)

अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥ (८।२)

तुल्यं शौचं तयोर् युक्तं दया भूतेषु चानघ । (९।१)

व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः ॥ (९।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१०।१)

यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह । (१०।२)

तुल्यं न दर्शनं कस्मात् तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१०।३)

भीष्म उवाच । (११।१)

रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् । (११।२)

योगाच्छित्त्वादितो दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तत् ॥ (११।३)

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर् जलम् । (१२।१)

प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत् पदं वीतकल्मषाः ॥ (१२।२)

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः । (१३।१)

प्राप्नुयुर् विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥ (१३।२)

लोभजानि तथा राजन् बन्धनानि बलान्विताः । (१४।१)

छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम् ॥ (१४।२)

अबलाश्च मृगा राजन् वागुरासु तथापरे । (१५।१)

विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद् योगबलाद् ऋते ॥ (१५।२)

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः । (१६।१)

अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः ॥ (१६।२)

यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालम् अरिंदम । (१७।१)

तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ (१७।२)

कर्मजैर् बन्धनैर् बद्धास्तद्वद् योगाः परंतप । (१८।१)

अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ (१८।२)

अल्पकश्च यथा राजन् वह्निः शाम्यति दुर्बलः । (१९।१)

आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद् योगो ऽबलः प्रभो ॥ (१९।२)

स एव च यदा राजन् वह्निर् जातबलः पुनः । (२०।१)

समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीम् अपि ॥ (२०।२)

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः । (२१।१)

अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥ (२१।२)

दुर्बलश्च यथा राजन् स्रोतसा ह्रियते नरः । (२२।१)

बलहीनस्तथा योगो विषयैर् ह्रियते ऽवशः ॥ (२२।२)

तद् एव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः । (२३।१)

तद्वद् योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान् बहून् ॥ (२३।२)

विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः । (२४।१)

प्रजापतीन् ऋषीन् देवान्महाभूतानि चेश्वराः ॥ (२४।२)

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर् भीमविक्रमः । (२५।१)

ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥ (२५।२)

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । (२६।१)

योगः कुर्याद् बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर् महीं चरेत् ॥ (२६।२)

प्राप्नुयाद् विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् । (२७।१)

संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणान् इव ॥ (२७।२)

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव । (२८।१)

विमोक्षप्रभविष्णुत्वम् उपपन्नम् असंशयम् ॥ (२८।२)

बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते । (२९।१)

निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव ॥ (२९।२)

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो । (३०।१)

निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ ॥ (३०।२)

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः । (३१।१)

युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ (३१।२)

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् । (३२।१)

पुरुषो यत्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः ॥ (३२।२)

युक्त्वा तथायम् आत्मानं योगः पार्थिव निश्चलम् । (३३।१)

करोत्यमलम् आत्मानं भास्करोपमदर्शनम् ॥ (३३।२)

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः । (३४।१)

महार्णवगतां शीघ्रं नयेत् पार्थिव पत्तनम् ॥ (३४।२)

तद्वद् आत्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित् । (३५।१)

दुर्गमं स्थानम् आप्नोति हित्वा देहम् इमं नृप ॥ (३५।२)

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान् सुसमाहितः । (३६।१)

देशम् इष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ ॥ (३६।२)

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः । (३७।१)

प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः ॥ (३७।२)

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति यो ऽचलः । (३८।१)

पापं हन्तेव मीनानां पदम् आप्नोति सो ऽजरम् ॥ (३८।२)

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः । (३९।१)

दर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम ॥ (३९।२)

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः । (४०।१)

आत्मना सूक्ष्मम् आत्मानं युङ्क्ते सम्यग् विशां पते ॥ (४०।२)

स शीघ्रम् अमलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् । (४१।१)

उत्तमं योगम् आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥ (४१।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४२।१)

आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च भारत । (४२।२)

योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (४२।३)

भीष्म उवाच । (४३।१)

कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे । (४३।२)

स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥ (४३।३)

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालम् अरिंदम । (४४।१)

एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥ (४४।२)

पक्षान्मासान् ऋतूंश्चित्रान् संचरंश्च गुहास्तथा । (४५।१)

अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥ (४५।२)

अखण्डम् अपि वा मासं सततं मनुजेश्वर । (४६।१)

उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात् ॥ (४६।२)

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षम् एव च । (४७।१)

भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा ॥ (४७।२)

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव । (४८।१)

स्पर्शान् सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥ (४८।२)

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना । (४९।१)

वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥ (४९।२)

दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् । (५०।१)

न कश्चिद् व्रजति ह्यस्मिन् क्षेमेण भरतर्षभ ॥ (५०।२)

यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् । (५१।१)

श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥ (५१।२)

अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् । (५२।१)

पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद् युवा ॥ (५२।२)

योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद् भजते द्विजः । (५३।१)

क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद् बहुदोषो हि स स्मृतः ॥ (५३।२)

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते । (५४।१)

धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयम् अकृतात्मभिः ॥ (५४।२)

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम् । (५५।१)

नेतृहीना यथा नावः पुरुषान् अर्णवे नृप ॥ (५५।२)

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि । (५६।१)

मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥ (५६।२)

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदम् उदाहृतम् । (५७।१)

परं योगं तु यत् कृत्स्नं निश्चितं तद् द्विजातिषु ॥ (५७।२)

परं हि तद् ब्रह्म महन्महात्मन् ब्रह्माणम् ईशं वरदं च विष्णुम् । (५८।१)

भवं च धर्मं च षडाननं च षड् ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान् ॥ (५८।२)

तमश्च कष्टं सुमहद् रजश्च सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च । (५९।१)

सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥ (५९।२)

ताराधिपं वै विमलं सतारं विश्वांश्च देवान् उरगान् पितॄंश्च । (६०।१)

शैलांश्च कृत्स्नान् उदधींश्च घोरान् नदीश्च सर्वाः सवनान् घनांश्च ॥ (६०।२)

नागान्नगान् यक्षगणान् दिशश्च गन्धर्वसंघान् पुरुषान् स्त्रियश्च । (६१।१)

परस्परं प्राप्य महान्महात्मा विशेत योगी नचिराद् विमुक्तः ॥ (६१।२)

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता देवे महावीर्यमतौ शुभेयम् । (६२।१)

योगान् स सर्वान् अभिभूय मर्त्यान् नारायणात्मा कुरुते महात्मा ॥ (६२।२)