उतथ्य उवाच । (१।१)

कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः । (१।२)

संपद् यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ (१।३)

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम् । (२।१)

रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ (२।२)

एवम् एव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशाम् अपि । (३।१)

शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः ॥ (३।२)

कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि । (४।१)

ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ (४।२)

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणाम् इव शोधनम् । (५।१)

शीलदोषान् विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ (५।२)

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ । (६।१)

राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम् उच्यते ॥ (६।२)

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यम् एव च । (७।१)

सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद् यदा राजा प्रमाद्यति ॥ (७।२)

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः । (८।१)

धर्मात्मा यः स कर्ता स्याद् अधर्मात्मा विनाशकः ॥ (८।२)

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा । (९।१)

समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ (९।२)

हस्तिनो ऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः । (१०।१)

अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ (१०।२)

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर् उच्यते । (११।१)

अबलं तन्महद् भूतं यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (११।२)

यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः । (१२।१)

अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ (१२।२)

दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर् मुनेर् आशीविषस्य च । (१३।१)

अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलम् आसदः ॥ (१३।२)

दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यम् एवाविमानितान् । (१४।१)

मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ (१४।२)

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित् प्ररोहति । (१५।१)

आ मूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलम् आसदः ॥ (१५।२)

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद् बलम् । (१६।१)

बलस्याबलदग्धस्य न किंचिद् अवशिष्यते ॥ (१६।२)

विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति । (१७।१)

अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ (१७।२)

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम् । (१८।१)

मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निर् इवाश्रयम् ॥ (१८।२)

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । (१९।१)

तानि पुत्रान् पशून् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम् ॥ (१९।२)

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु । (२०।१)

न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर् इव ॥ (२०।२)

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति । (२१।१)

महान् दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ (२१।२)

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव । (२२।१)

अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ (२२।२)

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः । (२३।१)

अनयेनोपवर्तन्ते तद् राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ (२३।२)

यदा युक्ता नयन्त्यर्थान् कामाद् अर्थवशेन वा । (२४।१)

कृपणं याचमानानां तद् राज्ञो वैशसं महत् ॥ (२४।२)

महावृक्षो जायते वर्धते च तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति । (२५।१)

यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ (२५।२)

यदा राष्ट्रे धर्मम् अग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः । (२६।१)

तैर् एवाधर्मश्चरितो धर्ममोहात् तूर्णं जह्यात् सुकृतं दुष्कृतं च ॥ (२६।२)

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति सतां कलिर् विन्दति तत्र राज्ञः । (२७।१)

यदा राजा शास्ति नरान् न शिष्यान् न तद् राज्यं वर्धते भूमिपाल ॥ (२७।२)

यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् । (२८।१)

प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ (२८।२)

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् । (२९।१)

समीक्ष्य पूजयन् राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ (२९।२)

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान् अवमन्यते । (३०।१)

निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३०।२)

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा । (३१।१)

पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३१।२)

यदा शारणिकान् राजा पुत्रवत् परिरक्षति । (३२।१)

भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३२।२)

यदाप्तदक्षिणैर् यज्ञैर् यजते श्रद्धयान्वितः । (३३।१)

कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३३।२)

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै । (३४।१)

हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३४।२)

विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षति । (३५।१)

सम्पूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३५।२)

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति । (३६।१)

पूजयत्यतिथीन् भृत्यान् स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३६।२)

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ । (३७।१)

अस्मिंल् लोके परे चैव राजा तत् प्राप्नुते फलम् ॥ (३७।२)

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः । (३८।१)

संयच्छन् भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः ॥ (३८।२)

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च । (३९।१)

यदा सम्यक् प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ (३९।२)

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः । (४०।१)

तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत् प्रजाः ॥ (४०।२)

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते । (४१।१)

स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ (४१।२)

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् । (४२।१)

भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा ॥ (४२।२)

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् । (४३।१)

पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः ॥ (४३।२)

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् । (४४।१)

भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम् ॥ (४४।२)

तद् दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् । (४५।१)

न हि शक्यम् अदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा ॥ (४५।२)

अभिरूपैः कुले जातैर् दक्षैर् भक्तैर् बहुश्रुतैः । (४६।१)

सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणाम् अपि ॥ (४६।२)

ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् । (४७।१)

स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति ॥ (४७।२)

धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत् । (४८।१)

अस्मिंल् लोके परे चैव धर्मवित् सुखम् एधते ॥ (४८।२)

त्यजन्ति दारान् प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताः । (४९।१)

संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ (४९।२)

अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत् । (५०।१)

एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ (५०।२)

अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः । (५१।१)

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परम् अन्वियात् ॥ (५१।२)

एतद् वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च । (५२।१)

राजर्षीणां च सर्वेषां तत् त्वम् अप्यनुपालय ॥ (५२।२)

तत् कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् । (५३।१)

आतिष्ठ दिव्यं पन्थानम् अह्नाय भरतर्षभ ॥ (५३।२)

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत । (५४।१)

देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः ॥ (५४।२)

भीष्म उवाच । (५५।१)

स एवम् उक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत । (५५।२)

कृतवान् अविशङ्कस्तद् एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ (५५।३)

भवान् अपि तथा सम्यङ् मान्धातेव महीपतिः । (५६।१)

धर्मं कृत्वा महीं रक्षन् स्वर्गे स्थानम् अवाप्स्यसि ॥ (५६।२)