महाभारतMahābhārata

MBh, 2, 14

240 of 1995 · 60 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

yudhiṣṭhira uvāca

1.2१.२

उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुम् अर्हति । (१।२)

uktaṃ tvayā buddhimatā yannānyo vaktum arhati |

1.3१.३

संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि ॥ (१।३)

saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvannānyo vidyate bhuvi ||

2.1२.१

गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियंकराः । (२।१)

gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ |

2.2२.२

न च साम्राज्यम् आप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृत्स्नभाक् ॥ (२।२)

na ca sāmrājyam āptāste samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk ||

3.1३.१

कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुम् अर्हति । (३।१)

kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitum arhati |

3.2३.२

परेण समवेतस्तु यः प्रशस्तः स पूज्यते ॥ (३।२)

pareṇa samavetastu yaḥ praśastaḥ sa pūjyate ||

4.1४.१

विशाला बहुला भूमिर् बहुरत्नसमाचिता । (४।१)

viśālā bahulā bhūmir bahuratnasamācitā |

4.2४.२

दूरं गत्वा विजानाति श्रेयो वृष्णिकुलोद्वह ॥ (४।२)

dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha ||

5.1५.१

शमम् एव परं मन्ये न तु मोक्षाद् भवेच्छमः । (५।१)

śamam eva paraṃ manye na tu mokṣād bhavecchamaḥ |

5.2५.२

आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यम् इति मे मतिः ॥ (५।२)

ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyam iti me matiḥ ||

6.1६.१

एवम् एवाभिजानन्ति कुले जाता मनस्विनः । (६।१)

evam evābhijānanti kule jātā manasvinaḥ |

6.2६.२

कश्चित् कदाचिद् एतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन । (६।२)

kaścit kadācid eteṣāṃ bhavecchreṣṭho janārdana |

6.3६.३

वयं चैव महाभाग जरासंधभयात् तदा । (६।३)

vayaṃ caiva mahābhāga jarāsaṃdhabhayāt tadā |

6.4६.४

शङ्किताः स्म महाभाग दौरात्म्यात् तस्य चानघ । (६।४)

śaṅkitāḥ sma mahābhāga daurātmyāt tasya cānagha |

6.5६.५

अहं हि तव दुर्धर्ष भुजवीर्याश्रयः प्रभो । (६।५)

ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho |

6.6६.६

नात्मानं बलिनं मन्ये त्वयि तस्माद् विशङ्किते । (६।६)

nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmād viśaṅkite |

6.7६.७

त्वत्सकाशाच्च रामाच्च भीमसेनाच्च माधव । (६।७)

tvatsakāśācca rāmācca bhīmasenācca mādhava |

6.8६.८

अर्जुनाद् वा महाबाहो हन्तुं शक्यो न वेति वै । (६।८)

arjunād vā mahābāho hantuṃ śakyo na veti vai |

6.9६.९

एवं जानन् हि वार्ष्णेय विमृशामि पुनः पुनः । (६।९)

evaṃ jānan hi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ |

6.10६.१०

त्वं मे प्रमाणभूतो ऽसि सर्वकार्येषु केशव । (६।१०)

tvaṃ me pramāṇabhūto 'si sarvakāryeṣu keśava |

6.11६.११

तच्छ्रुत्वा चाब्रवीद् भीमो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (६।११)

tacchrutvā cābravīd bhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||

7.1७.१

भीम उवाच । (७।१)

bhīma uvāca

7.2७.२

अनारम्भपरो राजा वल्मीक इव सीदति । (७।२)

anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati |

7.3७.३

दुर्बलश्चानुपायेन बलिनं यो ऽधितिष्ठति ॥ (७।३)

durbalaścānupāyena balinaṃ yo 'dhitiṣṭhati ||

8.1८.१

अतन्द्रितस्तु प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम् । (८।१)

atandritastu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum |

8.2८.२

जयेत् सम्यङ् नयो राजन्नीत्यार्थान् आत्मनो हितान् ॥ (८।२)

jayet samyaṅ nayo rājannītyārthān ātmano hitān ||

9.1९.१

कृष्णे नयो मयि बलं जयः पार्थे धनंजये । (९।१)

kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye |

9.2९.२

मागधं साधयिष्यामो वयं त्रय इवाग्नयः । (९।२)

māgadhaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ traya ivāgnayaḥ |

9.3९.३

त्वद्बुद्धिबलम् आश्रित्य सर्वं प्राप्स्यति धर्मराट् । (९।३)

tvadbuddhibalam āśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ |

9.4९.४

जयो ऽस्माकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान् सदा ॥ (९।४)

jayo 'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavān sadā ||

10.1१०.१

कृष्ण उवाच । (१०।१)

kṛṣṇa uvāca

10.2१०.२

आदत्ते ऽर्थपरो बालो नानुबन्धम् अवेक्षते । (१०।२)

ādatte 'rthaparo bālo nānubandham avekṣate |

10.3१०.३

तस्माद् अरिं न मृष्यन्ति बालम् अर्थपरायणम् । (१०।३)

tasmād ariṃ na mṛṣyanti bālam arthaparāyaṇam |

10.4१०.४

सर्वान् वंश्यान् अनुमृशन्न् एकम् एव सतां युगे ॥ (१०।४)

sarvān vaṃśyān anumṛśann ekam eva satāṃ yuge ||

11.1११.१

हित्वा करान् यौवनाश्वः पालनाच्च भगीरथः । (११।१)

hitvā karān yauvanāśvaḥ pālanācca bhagīrathaḥ |

11.2११.२

कार्तवीर्यस्तपोयोगाद् बलात् तु भरतो विभुः । (११।२)

kārtavīryastapoyogād balāt tu bharato vibhuḥ |

11.3११.३

ऋद्ध्या मरुत्तस्तान् पञ्च सम्राज इति शुश्रुमः । (११।३)

ṛddhyā maruttastān pañca samrāja iti śuśrumaḥ |

11.4११.४

साम्राज्यम् इच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर । (११।४)

sāmrājyam icchataste tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira |

11.5११.५

सर्वान् वंशान् अनुमृशन्नैते सन्ति युगे युगे ॥ (११।५)

sarvān vaṃśān anumṛśannaite santi yuge yuge ||

12.1१२.१

निग्राह्यलक्षणं प्राप्तो धर्मार्थनयलक्षणैः । (१२।१)

nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ |

12.2१२.२

बार्हद्रथो जरासंधस्तद् विद्धि भरतर्षभ ॥ (१२।२)

bārhadratho jarāsaṃdhastad viddhi bharatarṣabha ||

13.1१३.१

न चैनम् अनुरुध्यन्ते कुलान्येकशतं नृपाः । (१३।१)

na cainam anurudhyante kulānyekaśataṃ nṛpāḥ |

13.2१३.२

तस्माद् एतद्बलाद् एव साम्राज्यं कुरुते ऽद्य सः ॥ (१३।२)

tasmād etadbalād eva sāmrājyaṃ kurute 'dya saḥ ||

14.1१४.१

रत्नभाजो हि राजानो जरासंधम् उपासते । (१४।१)

ratnabhājo hi rājāno jarāsaṃdham upāsate |

14.2१४.२

न च तुष्यति तेनापि बाल्याद् अनयम् आस्थितः ॥ (१४।२)

na ca tuṣyati tenāpi bālyād anayam āsthitaḥ ||

15.1१५.१

मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषं बलात् । (१५।१)

mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt |

15.2१५.२

आदत्ते न च नो दृष्टो ऽभागः पुरुषतः क्वचित् ॥ (१५।२)

ādatte na ca no dṛṣṭo 'bhāgaḥ puruṣataḥ kvacit ||

16.1१६.१

एवं सर्वान् वशे चक्रे जरासंधः शतावरान् । (१६।१)

evaṃ sarvān vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān |

16.2१६.२

तं दुर्बलतरो राजा कथं पार्थ उपैष्यति । (१६।२)

taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati |

16.3१६.३

तण्डुलप्रस्थके राजा कपर्दिनम् उपास्त सः । (१६।३)

taṇḍulaprasthake rājā kapardinam upāsta saḥ |

16.4१६.४

कथं जित्वा पुनर् यूयम् अस्मान् संप्रतियास्यथ ॥ (१६।४)

kathaṃ jitvā punar yūyam asmān saṃpratiyāsyatha ||

17.1१७.१

प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर् गृहे । (१७।१)

prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupater gṛhe |

17.2१७.२

पशूनाम् इव का प्रीतिर् जीविते भरतर्षभ ॥ (१७।२)

paśūnām iva kā prītir jīvite bharatarṣabha ||

18.1१८.१

क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः । (१८।१)

kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ |

18.2१८.२

ननु स्म मागधं सर्वे प्रतिबाधेम यद् वयम् ॥ (१८।२)

nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yad vayam ||

19.1१९.१

षडशीतिः समानीताः शेषा राजंश्चतुर्दश । (१९।१)

ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃścaturdaśa |

19.2१९.२

जरासंधेन राजानस्ततः क्रूरं प्रपत्स्यते ॥ (१९।२)

jarāsaṃdhena rājānastataḥ krūraṃ prapatsyate ||

20.1२०.१

प्राप्नुयात् स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नम् आचरेत् । (२०।१)

prāpnuyāt sa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnam ācaret |

20.2२०.२

जयेद् यश्च जरासंधं स सम्राण् नियतं भवेत् ॥ (२०।२)

jayed yaśca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇ niyataṃ bhavet ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 2, 14

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit