MBh, 2, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
उक्तं त्वया बुद्धिमता यन्नान्यो वक्तुम् अर्हति । (१।२)
uktaṃ tvayā buddhimatā yannānyo vaktum arhati |
संशयानां हि निर्मोक्ता त्वन्नान्यो विद्यते भुवि ॥ (१।३)
saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvannānyo vidyate bhuvi ||
गृहे गृहे हि राजानः स्वस्य स्वस्य प्रियंकराः । (२।१)
gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ |
न च साम्राज्यम् आप्तास्ते सम्राट्शब्दो हि कृत्स्नभाक् ॥ (२।२)
na ca sāmrājyam āptāste samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk ||
कथं परानुभावज्ञः स्वं प्रशंसितुम् अर्हति । (३।१)
kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitum arhati |
शमम् एव परं मन्ये न तु मोक्षाद् भवेच्छमः । (५।१)
śamam eva paraṃ manye na tu mokṣād bhavecchamaḥ |
आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न प्राप्यम् इति मे मतिः ॥ (५।२)
ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyam iti me matiḥ ||
कश्चित् कदाचिद् एतेषां भवेच्छ्रेष्ठो जनार्दन । (६।२)
kaścit kadācid eteṣāṃ bhavecchreṣṭho janārdana |
शङ्किताः स्म महाभाग दौरात्म्यात् तस्य चानघ । (६।४)
śaṅkitāḥ sma mahābhāga daurātmyāt tasya cānagha |
अहं हि तव दुर्धर्ष भुजवीर्याश्रयः प्रभो । (६।५)
ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho |
नात्मानं बलिनं मन्ये त्वयि तस्माद् विशङ्किते । (६।६)
nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmād viśaṅkite |
अर्जुनाद् वा महाबाहो हन्तुं शक्यो न वेति वै । (६।८)
arjunād vā mahābāho hantuṃ śakyo na veti vai |
एवं जानन् हि वार्ष्णेय विमृशामि पुनः पुनः । (६।९)
evaṃ jānan hi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ |
त्वं मे प्रमाणभूतो ऽसि सर्वकार्येषु केशव । (६।१०)
tvaṃ me pramāṇabhūto 'si sarvakāryeṣu keśava |
तच्छ्रुत्वा चाब्रवीद् भीमो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (६।११)
tacchrutvā cābravīd bhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
अतन्द्रितस्तु प्रायेण दुर्बलो बलिनं रिपुम् । (८।१)
atandritastu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum |
जयेत् सम्यङ् नयो राजन्नीत्यार्थान् आत्मनो हितान् ॥ (८।२)
jayet samyaṅ nayo rājannītyārthān ātmano hitān ||
त्वद्बुद्धिबलम् आश्रित्य सर्वं प्राप्स्यति धर्मराट् । (९।३)
tvadbuddhibalam āśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ |
जयो ऽस्माकं हि गोविन्द येषां नाथो भवान् सदा ॥ (९।४)
jayo 'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavān sadā ||
आदत्ते ऽर्थपरो बालो नानुबन्धम् अवेक्षते । (१०।२)
ādatte 'rthaparo bālo nānubandham avekṣate |
तस्माद् अरिं न मृष्यन्ति बालम् अर्थपरायणम् । (१०।३)
tasmād ariṃ na mṛṣyanti bālam arthaparāyaṇam |
सर्वान् वंश्यान् अनुमृशन्न् एकम् एव सतां युगे ॥ (१०।४)
sarvān vaṃśyān anumṛśann ekam eva satāṃ yuge ||
हित्वा करान् यौवनाश्वः पालनाच्च भगीरथः । (११।१)
hitvā karān yauvanāśvaḥ pālanācca bhagīrathaḥ |
कार्तवीर्यस्तपोयोगाद् बलात् तु भरतो विभुः । (११।२)
kārtavīryastapoyogād balāt tu bharato vibhuḥ |
ऋद्ध्या मरुत्तस्तान् पञ्च सम्राज इति शुश्रुमः । (११।३)
ṛddhyā maruttastān pañca samrāja iti śuśrumaḥ |
साम्राज्यम् इच्छतस्ते तु सर्वाकारं युधिष्ठिर । (११।४)
sāmrājyam icchataste tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira |
सर्वान् वंशान् अनुमृशन्नैते सन्ति युगे युगे ॥ (११।५)
sarvān vaṃśān anumṛśannaite santi yuge yuge ||
निग्राह्यलक्षणं प्राप्तो धर्मार्थनयलक्षणैः । (१२।१)
nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ |
बार्हद्रथो जरासंधस्तद् विद्धि भरतर्षभ ॥ (१२।२)
bārhadratho jarāsaṃdhastad viddhi bharatarṣabha ||
न चैनम् अनुरुध्यन्ते कुलान्येकशतं नृपाः । (१३।१)
na cainam anurudhyante kulānyekaśataṃ nṛpāḥ |
तस्माद् एतद्बलाद् एव साम्राज्यं कुरुते ऽद्य सः ॥ (१३।२)
tasmād etadbalād eva sāmrājyaṃ kurute 'dya saḥ ||
न च तुष्यति तेनापि बाल्याद् अनयम् आस्थितः ॥ (१४।२)
na ca tuṣyati tenāpi bālyād anayam āsthitaḥ ||
मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं प्रधानपुरुषं बलात् । (१५।१)
mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt |
आदत्ते न च नो दृष्टो ऽभागः पुरुषतः क्वचित् ॥ (१५।२)
ādatte na ca no dṛṣṭo 'bhāgaḥ puruṣataḥ kvacit ||
एवं सर्वान् वशे चक्रे जरासंधः शतावरान् । (१६।१)
evaṃ sarvān vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān |
तण्डुलप्रस्थके राजा कपर्दिनम् उपास्त सः । (१६।३)
taṇḍulaprasthake rājā kapardinam upāsta saḥ |
कथं जित्वा पुनर् यूयम् अस्मान् संप्रतियास्यथ ॥ (१६।४)
kathaṃ jitvā punar yūyam asmān saṃpratiyāsyatha ||
प्रोक्षितानां प्रमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर् गृहे । (१७।१)
prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupater gṛhe |
क्षत्रियः शस्त्रमरणो यदा भवति सत्कृतः । (१८।१)
kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ |
ननु स्म मागधं सर्वे प्रतिबाधेम यद् वयम् ॥ (१८।२)
nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yad vayam ||
जरासंधेन राजानस्ततः क्रूरं प्रपत्स्यते ॥ (१९।२)
jarāsaṃdhena rājānastataḥ krūraṃ prapatsyate ||
प्राप्नुयात् स यशो दीप्तं तत्र यो विघ्नम् आचरेत् । (२०।१)
prāpnuyāt sa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnam ācaret |
जयेद् यश्च जरासंधं स सम्राण् नियतं भवेत् ॥ (२०।२)
jayed yaśca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇ niyataṃ bhavet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.