MBh, 1, 200
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं सम्प्राप्य राज्यं तद् इन्द्रप्रस्थे तपोधन । (१।२)
evaṃ samprāpya rājyaṃ tad indraprasthe tapodhana |
अत ऊर्ध्वं महात्मानः किम् अकुर्वन्त पाण्डवाः ॥ (१।३)
ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ ||
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तान् अन्ववर्तत ॥ (२।२)
draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tān anvavartata ||
कथं वा पञ्च कृष्णायाम् एकस्यां ते नराधिपाः । (३।१)
kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyām ekasyāṃ te narādhipāḥ |
श्रोतुम् इच्छाम्यहं सर्वं विस्तरेण तपोधन । (४।१)
śrotum icchāmyahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana |
तेषां चेष्टितम् अन्योन्यं युक्तानां कृष्णया तया ॥ (४।२)
teṣāṃ ceṣṭitam anyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā ||
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः कृष्णया सह पाण्डवाः । (५।२)
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ |
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः प्राप्तराज्याः परंतपाः ॥ (५।३)
remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ ||
प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसंधो युधिष्ठिरः । (६।१)
prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ |
मुदं परमिकां प्राप्तास्तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः ॥ (७।२)
mudaṃ paramikāṃ prāptāstatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ ||
कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभाः । (८।१)
kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ |
परात् परतरं प्राप्तो धर्मात् समभिजग्मिवान् । (९।११)
parāt parataraṃ prāpto dharmāt samabhijagmivān |
भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुऋजुर् द्विजः । (९।१२)
bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛduṛjur dvijaḥ |
शतशः सोमपा यज्ञे पुण्यकर्मकृद् अग्निचित् । (९।१६)
śataśaḥ somapā yajñe puṇyakarmakṛd agnicit |
ऋजुर् आरोहवाञ् शुक्लो भूयिष्ठपथिको ऽनघः । (९।१८)
ṛjur ārohavāñ śuklo bhūyiṣṭhapathiko 'naghaḥ |
श्लक्ष्णया शिखयोपेतः सम्पन्नः परमत्विषा । (९।१९)
ślakṣṇayā śikhayopetaḥ sampannaḥ paramatviṣā |
अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रुचिरे शुभे । (९।२०)
avadāte ca sūkṣme ca divye ca rucire śubhe |
अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन् कुण्डले शुभे । (९।२३)
agnyarkasadṛśe divye dhārayan kuṇḍale śubhe |
राजतच्छत्रम् उच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम् । (९।२४)
rājatacchatram ucchritya citraṃ paramavarcasam |
प्राप्य दुष्प्रापम् अन्येन ब्रह्मवर्चसम् उत्तमम् । (९।२५)
prāpya duṣprāpam anyena brahmavarcasam uttamam |
संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च । (९।२७)
saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca |
द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः । (९।२८)
dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ |
आत्मना सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान् कृत्यवित् तथा । (९।३०)
ātmanā sarvamokṣibhyaḥ kṛtimān kṛtyavit tathā |
अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिद् असंशयः । (९।३३)
arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchid asaṃśayaḥ |
एकशब्दांश्च नानार्थान् एकार्थांश्च पृथक् श्रुतीन् । (९।३६)
ekaśabdāṃśca nānārthān ekārthāṃśca pṛthak śrutīn |
पृथग् अर्थाभिधानं च प्रयोगाणाम् अवेक्षिता । (९।३७)
pṛthag arthābhidhānaṃ ca prayogāṇām avekṣitā |
स्वरे स्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च । (९।४०)
svare svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca |
उद्देश्यानां समाख्याता सर्वम् आख्यातम् उद्दिशन् । (९।४२)
uddeśyānāṃ samākhyātā sarvam ākhyātam uddiśan |
अभिसंधिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन् । (९।४३)
abhisaṃdhiṣu tattvajñaḥ padānyaṅgānyanusmaran |
कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन् । (९।४४)
kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan |
चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम् । (९।४५)
cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam |
एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनस्वरान् । (९।४८)
eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanasvarān |
विज्ञाता उक्तवाक्यानाम् एकतां बहुतां तथा । (९।४९)
vijñātā uktavākyānām ekatāṃ bahutāṃ tathā |
बोद्धा च परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान् । (९।५०)
boddhā ca paramārthāṃśca vividhāṃśca vyatikramān |
नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः । (९।५३)
nānārthakuśalastatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ |
परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतो ऽर्थतः । (९।५४)
paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato 'rthataḥ |
प्रत्ययांश्च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम् । (९।५५)
pratyayāṃśca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam |
तम् आगतम् ऋषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च । (९।५८)
tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca |
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स्वं युधिष्ठिरः । (९।५९)
āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्न् उपविष्टो महान् ऋषिः ॥ (९।६०)
kṛṣṇājinottare tasminn upaviṣṭo mahān ṛṣiḥ ||
देवर्षेर् उपविष्टस्य स्वयम् अर्घ्यं यथाविधि । (१०।१)
devarṣer upaviṣṭasya svayam arghyaṃ yathāvidhi |
प्रादाद् युधिष्ठिरो धीमान् राज्यं चास्मै न्यवेदयत् ॥ (१०।२)
prādād yudhiṣṭhiro dhīmān rājyaṃ cāsmai nyavedayat ||
प्रतिगृह्य तु तां पूजाम् ऋषिः प्रीतमनाभवत् । (११।१)
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣiḥ prītamanābhavat |
आशीर्भिर् वर्धयित्वा तु तम् उवाचास्यताम् इति ॥ (११।२)
āśīrbhir vardhayitvā tu tam uvācāsyatām iti ||
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तम् उपस्थितम् ॥ (१२।२)
preṣayāmāsa kṛṣṇāyai bhagavantam upasthitam ||
श्रुत्वैव द्रौपदी चापि शुचिर् भूत्वा समाहिता । (१३।१)
śrutvaiva draupadī cāpi śucir bhūtvā samāhitā |
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह ॥ (१३।२)
jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha ||
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर् धर्मचारिणी । (१४।१)
tasyābhivādya caraṇau devarṣer dharmacāriṇī |
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा ॥ (१४।२)
kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā ||
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवाग् ऋषिसत्तमः । (१५।१)
tasyāścāpi sa dharmātmā satyavāg ṛṣisattamaḥ |
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः । (१५।२)
āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryāstu nāradaḥ |
गम्यताम् इति होवाच भगवांस्ताम् अनिन्दिताम् ॥ (१५।३)
gamyatām iti hovāca bhagavāṃstām aninditām ||
गतायाम् अथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् । (१६।१)
gatāyām atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān |
विविक्ते पाण्डवान् सर्वान् उवाच भगवान् ऋषिः ॥ (१६।२)
vivikte pāṇḍavān sarvān uvāca bhagavān ṛṣiḥ ||
यथा वो नात्र भेदः स्यात् तथा नीतिर् विधीयताम् ॥ (१७।२)
yathā vo nātra bhedaḥ syāt tathā nītir vidhīyatām ||
आस्ताम् अवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ॥ (१८।२)
āstām avadhyāvanyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau ||
तिलोत्तमायास्तौ हेतोर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (१९।२)
tilottamāyāstau hetor anyonyam abhijaghnatuḥ ||
रक्ष्यतां सौहृदं तस्माद् अन्योन्यप्रतिभाविकम् । (२०।१)
rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmād anyonyapratibhāvikam |
यथा वो नात्र भेदः स्यात् तत् कुरुष्व युधिष्ठिर । (२०।२)
yathā vo nātra bhedaḥ syāt tat kuruṣva yudhiṣṭhira |
यथा च सर्वेषु समं तत् कुरुष्व महारथाः ॥ (२०।३)
yathā ca sarveṣu samaṃ tat kuruṣva mahārathāḥ ||
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यम् अघ्नताम् ॥ (२१।३)
utpannaśca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyam aghnatām ||
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ॥ (२२।२)
yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatustau parasparam ||
श्रोतुम् इच्छामहे विप्र परं कौतूहलं हि नः ॥ (२३।२)
śrotum icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.