भीष्म उवाच । (१।१)

एतत् ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर । (१।२)

बृहस्पतिर् हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ (१।३)

विशालाक्षश्च भगवान् काव्यश्चैव महातपाः । (२।१)

सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ (२।२)

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः । (३।१)

राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः ॥ (३।२)

रक्षाम् एव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर । (४।१)

राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु ॥ (४।२)

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानम् अमत्सरः । (५।१)

युक्त्यादानं न चादानम् अयोगेन युधिष्ठिर ॥ (५।२)

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् । (६।१)

अनार्जवैर् आर्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम् ॥ (६।२)

साधूनाम् अपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् । (७।१)

निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमताम् अपि ॥ (७।२)

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानाम् अन्ववेक्षणम् । (८।१)

कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ (८।२)

पुरगुप्तिर् अविश्वासः पौरसंघातभेदनम् । (९।१)

केतनानां च जीर्णानाम् अवेक्षा चैव सीदताम् ॥ (९।२)

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः । (१०।१)

अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ (१०।२)

उपजापश्च भृत्यानाम् आत्मनः परदर्शनात् । (११।१)

अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ (११।२)

नीतिधर्मानुसरणं नित्यम् उत्थानम् एव च । (१२।१)

रिपूणाम् अनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ (१२।२)

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिर् अभाषत । (१३।१)

राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ (१३।२)

उत्थानेनामृतं लब्धम् उत्थानेनासुरा हताः । (१४।१)

उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ (१४।२)

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरान् अधितिष्ठति । (१५।१)

उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते ॥ (१५।२)

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमान् अपि नित्यशः । (१६।१)

धर्षणीयो रिपूणां स्याद् भुजंग इव निर्विषः ॥ (१६।२)

न च शत्रुर् अवज्ञेयो दुर्बलो ऽपि बलीयसा । (१७।१)

अल्पो ऽपि हि दहत्यग्निर् विषम् अल्पं हिनस्ति च ॥ (१७।२)

एकाश्वेनापि सम्भूतः शत्रुर् दुर्गसमाश्रितः । (१८।१)

तं तं तापयते देशम् अपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ (१८।२)

राज्ञो रहस्यं यद् वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः । (१९।१)

हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात् कारणार्थं च यद् भवेत् ॥ (१९।२)

यच्चास्य कार्यं वृजिनम् आर्जवेनैव धार्यते । (२०।१)

दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठाम् आचरेत् क्रियाम् ॥ (२०।२)

राज्यं हि सुमहत् तन्त्रं दुर्धार्यम् अकृतात्मभिः । (२१।१)

न शक्यं मृदुना वोढुम् आघातस्थानम् उत्तमम् ॥ (२१।२)

राज्यं सर्वामिषं नित्यम् आर्जवेनेह धार्यते । (२२।१)

तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ (२२।२)

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद् रक्षमाणस्य वै प्रजाः । (२३।१)

सो ऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः ॥ (२३।२)

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः । (२४।१)

भूयस्ते यत्र संदेहस्तद् ब्रूहि वदतां वर ॥ (२४।२)

वैशंपायन उवाच । (२५।१)

ततो व्यासश्च भगवान् देवस्थानो ऽश्मना सह । (२५।२)

वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा ॥ (२५।३)

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैर् इवाननैः । (२६।१)

अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ (२६।२)

ततो दीनमना भीष्मम् उवाच कुरुसत्तमः । (२७।१)

नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ (२७।२)

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वं पितामह । (२८।१)

उपैति सविताप्यस्तं रसम् आपीय पार्थिवम् ॥ (२८।२)

ततो द्विजातीन् अभिवाद्य केशवः कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः । (२९।१)

प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथान् आरुरुहुर् मुदा युताः ॥ (२९।२)

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः । (३०।१)

उपास्य संध्यां विधिवत् परंतपास् ततः पुरं ते विविशुर् गजाह्वयम् ॥ (३०।२)