MBh, 12, 264
Select a line for its word-by-word analysis.
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥ (१।३)
dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ ||
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह ॥ (२।३)
uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha ||
राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद् द्विजः । (३।१)
rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavad dvijaḥ |
उञ्छवृत्तिर् ऋषिः कश्चिद् यज्ञे यज्ञं समादधे ॥ (३।२)
uñchavṛttir ṛṣiḥ kaścid yajñe yajñaṃ samādadhe ||
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥ (४।२)
tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam ||
अपि मूलफलैर् इज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥ (५।२)
api mūlaphalair ijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa ||
मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम् । (७।१)
mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca parṇinām |
शुक्रस्य पुनर् आजातिर् अपध्यानाद् अधर्मवित् । (८।१)
śukrasya punar ājātir apadhyānād adharmavit |
तस्मिन् वने समीपस्थो मृगो ऽभूत् सहचारिकः । (८।२)
tasmin vane samīpastho mṛgo 'bhūt sahacārikaḥ |
वचोभिर् अब्रवीत् सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम् ॥ (८।३)
vacobhir abravīt satyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam ||
यदि मन्त्राङ्गहीनो ऽयं यज्ञो भवति वैकृतः । (९।१)
yadi mantrāṅgahīno 'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ |
मां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गम् अतन्द्रितः ॥ (९।२)
māṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargam atandritaḥ ||
ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात् तं संन्यमन्त्रयत् । (१०।१)
tatastu yajñe sāvitrī sākṣāt taṃ saṃnyamantrayat |
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥ (१०।२)
nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam ||
एवम् उक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम् । (११।१)
evam uktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakam |
किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥ (११।२)
kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam ||
सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यम् अयाचद्धरिणं पुनः । (१२।१)
sā tu baddhāñjaliṃ satyam ayācaddhariṇaṃ punaḥ |
सत्येन सम्परिष्वज्य संदिष्टो गम्यताम् इति ॥ (१२।२)
satyena sampariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatām iti ||
ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत । (१३।१)
tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartata |
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम् ॥ (१३।२)
sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim ||
पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा । (१४।१)
paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā |
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥ (१४।२)
vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām ||
ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा । (१५।१)
tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā |
मृगम् आलोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥ (१५।२)
mṛgam ālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat ||
स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने । (१६।१)
sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane |
तस्य निष्कृतिम् आधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः ॥ (१६।२)
tasya niṣkṛtim ādhatta na hyasau yajñasaṃvidhiḥ ||
तपो महत् समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥ (१७।२)
tapo mahat samucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā ||
ततस्तं भगवान् धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् । (१८।१)
tatastaṃ bhagavān dharmo yajñaṃ yājayata svayam |
सत्यं ते ऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥ (१९।२)
satyaṃ te 'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.