MBh, 5, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः ॥ (१।३)
śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ ||
सम्प्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च प्रविवेश ह । (२।१)
samprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha |
अन्तःपुरम् उपस्थाय द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt ||
आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ उपागतं पाण्डवानां सकाशात् । (३।१)
ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt |
जागर्ति चेद् अभिवदेस्त्वं हि क्षत्तः प्रविशेयं विदितो भूमिपस्य ॥ (३।२)
jāgarti ced abhivadestvaṃ hi kṣattaḥ praviśeyaṃ vidito bhūmipasya ||
संजयो ऽयं भूमिपते नमस्ते दिदृक्षया द्वारम् उपागतस्ते । (४।२)
saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namaste didṛkṣayā dvāram upāgataste |
प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकाशात् प्रशाधि राजन् किम् अयं करोतु ॥ (४।३)
prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāt praśādhi rājan kim ayaṃ karotu ||
आचक्ष्व मां सुखिनं काल्यम् अस्मै प्रवेश्यतां स्वागतं संजयाय । (५।२)
ācakṣva māṃ sukhinaṃ kālyam asmai praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya |
न चाहम् एतस्य भवाम्यकाल्यः स मे कस्माद् द्वारि तिष्ठेत क्षत्तः ॥ (५।३)
na cāham etasya bhavāmyakālyaḥ sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ ||
ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य महद् वेश्म प्राज्ञशूरार्यगुप्तम् । (६।२)
tataḥ praviśyānumate nṛpasya mahad veśma prājñaśūrāryaguptam |
सिंहासनस्थं पार्थिवम् आससाद वैचित्रवीर्यं प्राञ्जलिः सूतपुत्रः ॥ (६।३)
siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ ||
संजयो ऽहं भूमिपते नमस्ते प्राप्तो ऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान् । (७।२)
saṃjayo 'haṃ bhūmipate namaste prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān |
अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत् ॥ (७।३)
abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat ||
स ते पुत्रान् पृच्छति प्रीयमाणः कच्चित् पुत्रैः प्रीयसे नप्तृभिश्च । (८।१)
sa te putrān pṛcchati prīyamāṇaḥ kaccit putraiḥ prīyase naptṛbhiśca |
तथा सुहृद्भिः सचिवैश्च राजन् ये चापि त्वाम् उपजीवन्ति तैश्च ॥ (८।२)
tathā suhṛdbhiḥ sacivaiśca rājan ye cāpi tvām upajīvanti taiśca ||
अभ्येत्य त्वां तात वदामि संजय अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम् । (९।२)
abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham |
कच्चित् स राजा कुशली सपुत्रः सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम् ॥ (९।३)
kaccit sa rājā kuśalī saputraḥ sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām ||
सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो भूयश्चातो यच्च ते ऽग्रे मनो ऽभूत् । (१०।२)
sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro bhūyaścāto yacca te 'gre mano 'bhūt |
निर्णिक्तधर्मार्थकरो मनस्वी बहुश्रुतो दृष्टिमाञ्शीलवांश्च ॥ (१०।३)
nirṇiktadharmārthakaro manasvī bahuśruto dṛṣṭimāñśīlavāṃśca ||
परं धर्मात् पाण्डवस्यानृशंस्यं धर्मः परो वित्तचयान्मतो ऽस्य । (११।१)
paraṃ dharmāt pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ dharmaḥ paro vittacayānmato 'sya |
सुखप्रिये धर्महीने न पार्थो ऽनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि ॥ (११।२)
sukhapriye dharmahīne na pārtho 'nurudhyate bhārata tasya viddhi ||
परप्रयुक्तः पुरुषो विचेष्टते सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा । (१२।१)
paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात् ॥ (१२।२)
imaṃ dṛṣṭvā niyamaṃ pāṇḍavasya manye paraṃ karma daivaṃ manuṣyāt ||
इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोषं पादोदर्कं घोरम् अवर्णरूपम् । (१३।१)
imaṃ ca dṛṣṭvā tava karmadoṣaṃ pādodarkaṃ ghoram avarṇarūpam |
यावन्नरः कामयते ऽतिकाल्यं तावन्नरो ऽयं लभते प्रशंसाम् ॥ (१३।२)
yāvannaraḥ kāmayate 'tikālyaṃ tāvannaro 'yaṃ labhate praśaṃsām ||
अजातशत्रुस्तु विहाय पापं जीर्णां त्वचं सर्प इवासमर्थाम् । (१४।१)
ajātaśatrustu vihāya pāpaṃ jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām |
विरोचते ऽहार्यवृत्तेन धीरो युधिष्ठिरस्त्वयि पापं विसृज्य ॥ (१४।२)
virocate 'hāryavṛttena dhīro yudhiṣṭhirastvayi pāpaṃ visṛjya ||
अङ्गात्मनः कर्म निबोध राजन् धर्मार्थयुक्ताद् आर्यवृत्ताद् अपेतम् । (१५।१)
aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan dharmārthayuktād āryavṛttād apetam |
उपक्रोशं चेह गतो ऽसि राजन् नोहेश्च पापं प्रसजेद् अमुत्र ॥ (१५।२)
upakrośaṃ ceha gato 'si rājan noheśca pāpaṃ prasajed amutra ||
स त्वम् अर्थं संशयितं विना तैर् आशंससे पुत्रवशानुगो ऽद्य । (१६।१)
sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair āśaṃsase putravaśānugo 'dya |
अधर्मशब्दश्च महान् पृथिव्यां नेदं कर्म त्वत्समं भारताग्र्य ॥ (१६।२)
adharmaśabdaśca mahān pṛthivyāṃ nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya ||
हीनप्रज्ञो दौष्कुलेयो नृशंसो दीर्घवैरी क्षत्रविद्यास्वधीरः । (१७।१)
hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso dīrghavairī kṣatravidyāsvadhīraḥ |
एवंधर्मा नापदः संतितीर्षेद्धीनवीर्यो यश्च भवेद् अशिष्टः ॥ (१७।२)
evaṃdharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣeddhīnavīryo yaśca bhaved aśiṣṭaḥ ||
कुले जातो धर्मवान् यो यशस्वी बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा । (१८।१)
kule jāto dharmavān yo yaśasvī bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā |
धर्मार्थयोर् ग्रथितयोर् बिभर्ति नान्यत्र दिष्टस्य वशाद् उपैति ॥ (१८।२)
dharmārthayor grathitayor bibharti nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti ||
कथं हि मन्त्राग्र्यधरो मनीषी धर्मार्थयोर् आपदि सम्प्रणेता । (१९।१)
kathaṃ hi mantrāgryadharo manīṣī dharmārthayor āpadi sampraṇetā |
एवंयुक्तः सर्वमन्त्रैर् अहीनो ऽनानृशंस्यं कर्म कुर्याद् अमूढः ॥ (१९।२)
evaṃyuktaḥ sarvamantrair ahīno 'nānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ ||
तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः । (२०।१)
tavāpīme mantravidaḥ sametya samāsate karmasu nityayuktāḥ |
तेषाम् अयं बलवान्निश्चयश्च कुरुक्षयार्थे निरयो व्यपादि ॥ (२०।२)
teṣām ayaṃ balavānniścayaśca kurukṣayārthe nirayo vyapādi ||
अकालिकं कुरवो नाभविष्यन् पापेन चेत् पापम् अजातशत्रुः । (२१।१)
akālikaṃ kuravo nābhaviṣyan pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ |
इच्छेज्जातु त्वयि पापं विसृज्य निन्दा चेयं तव लोके ऽभविष्यत् ॥ (२१।२)
icchejjātu tvayi pāpaṃ visṛjya nindā ceyaṃ tava loke 'bhaviṣyat ||
किम् अन्यत्र विषयाद् ईश्वराणां यत्र पार्थः परलोकं ददर्श । (२२।१)
kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa |
अत्यक्रामत् स तथा संमतः स्यान् न संशयो नास्ति मनुष्यकारः ॥ (२२।२)
atyakrāmat sa tathā saṃmataḥ syān na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ ||
एतान् गुणान् कर्मकृतान् अवेक्ष्य भावाभावौ वर्तमानावनित्यौ । (२३।१)
etān guṇān karmakṛtān avekṣya bhāvābhāvau vartamānāvanityau |
बलिर् हि राजा पारम् अविन्दमानो नान्यत् कालात् कारणं तत्र मेने ॥ (२३।२)
balir hi rājā pāram avindamāno nānyat kālāt kāraṇaṃ tatra mene ||
चक्षुः श्रोत्रे नासिका त्वक् च जिह्वा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्तोः । (२४।१)
cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā jñānasyaitānyāyatanāni jantoḥ |
तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते तान्यव्यथो दुःखहीनः प्रणुद्यात् ॥ (२४।२)
tāni prītānyeva tṛṣṇākṣayānte tānyavyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt ||
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत् । (२५।१)
na tveva manye puruṣasya karma saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat |
मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः संवर्धते विधिवद् भोजनेन ॥ (२५।२)
mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ saṃvardhate vidhivad bhojanena ||
प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राजन् निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम् । (२६।१)
priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan nindāpraśaṃse ca bhajeta enam |
परस्त्वेनं गर्हयते ऽपराधे प्रशंसते साधुवृत्तं तम् एव ॥ (२६।२)
parastvenaṃ garhayate 'parādhe praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva ||
स त्वा गर्हे भारतानां विरोधाद् अन्तो नूनं भवितायं प्रजानाम् । (२७।१)
sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām |
नो चेद् इदं तव कर्मापराधात् कुरून् दहेत् कृष्णवर्त्मेव कक्षम् ॥ (२७।२)
no ced idaṃ tava karmāparādhāt kurūn dahet kṛṣṇavartmeva kakṣam ||
त्वम् एवैको जातपुत्रेषु राजन् वशं गन्ता सर्वलोके नरेन्द्र । (२८।१)
tvam evaiko jātaputreṣu rājan vaśaṃ gantā sarvaloke narendra |
कामात्मनां श्लाघसे द्यूतकाले नान्यच्छमात् पश्य विपाकम् अस्य ॥ (२८।२)
kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle nānyacchamāt paśya vipākam asya ||
अनाप्तानां प्रग्रहात् त्वं नरेन्द्र तथाप्तानां निग्रहाच्चैव राजन् । (२९।१)
anāptānāṃ pragrahāt tvaṃ narendra tathāptānāṃ nigrahāccaiva rājan |
भूमिं स्फीतां दुर्बलत्वाद् अनन्तां न शक्तस्त्वं रक्षितुं कौरवेय ॥ (२९।२)
bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ na śaktastvaṃ rakṣituṃ kauraveya ||
अनुज्ञातो रथवेगावधूतः श्रान्तो निपद्ये शयनं नृसिंह । (३०।१)
anujñāto rathavegāvadhūtaḥ śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha |
प्रातः श्रोतारः कुरवः सभायाम् अजातशत्रोर् वचनं समेताः ॥ (३०।२)
prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām ajātaśatror vacanaṃ sametāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.