युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम । (१।२)

कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ (१।३)

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः । (२।१)

परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।२)

जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ (३।३)

संन्यासफलिकः कश्चिद् बभूव नृपतिः पुरा । (४।१)

मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ (४।२)

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः । (५।१)

इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम् इमाम् ॥ (५।२)

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् । (६।१)

लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर ॥ (६।२)

अथ धर्मयुगे तस्मिन् योगधर्मम् अनुष्ठिता । (७।१)

महीम् अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ (७।२)

तया जगद् इदं सर्वम् अटन्त्या मिथिलेश्वरः । (८।१)

तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ (८।२)

सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया । (९।१)

दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ (९।२)

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः । (१०।१)

अबिभ्रद् अनवद्याङ्गी रूपम् अन्यद् अनुत्तमम् ॥ (१०।२)

चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी । (११।१)

विदेहानां पुरीं सुभ्रूर् जगाम कमलेक्षणा ॥ (११।२)

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् । (१२।१)

भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ (१२।२)

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा । (१३।१)

केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ (१३।२)

ततो ऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् । (१४।१)

पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ (१४।२)

अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर् वृतम् । (१५।१)

सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी ॥ (१५।२)

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया । (१६।१)

सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते ॥ (१६।२)

नेत्राभ्यां नेत्रयोर् अस्य रश्मीन् संयोज्य रश्मिभिः । (१७।१)

सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर् बबन्ध ह ॥ (१७।२)

जनको ऽप्युत्स्मयन् राजा भावम् अस्या विशेषयन् । (१८।१)

प्रतिजग्राह भावेन भावम् अस्या नृपोत्तमः ॥ (१८।२)

तद् एकस्मिन्न् अधिष्ठाने संवादः श्रूयताम् अयम् । (१९।१)

छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके ॥ (१९।२)

भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि । (२०।१)

कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः ॥ (२०।२)

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते । (२१।१)

एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात् प्रवेद्यं सत्समागमे ॥ (२१।२)

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः । (२२।१)

स त्वां संमन्तुम् इच्छामि मानार्हासि मता हि मे ॥ (२२।२)

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा । (२३।१)

यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तम् अपि मे शृणु ॥ (२३।२)

पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः । (२४।१)

भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ (२४।२)

सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा । (२५।१)

त्रिविधे मोक्षधर्मे ऽस्मिन् गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ (२५।२)

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन् । (२६।१)

वार्षिकांश्चतुरो मासान् पुरा मयि सुखोषितः ॥ (२६।२)

तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः । (२७।१)

श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद् विचालितः ॥ (२७।२)

सो ऽहं ताम् अखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् । (२८।१)

मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ (२८।२)

वैराग्यं पुनर् एतस्य मोक्षस्य परमो विधिः । (२९।१)

ज्ञानाद् एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ (२९।२)

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् । (३०।१)

महद् द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर् या वयोऽतिगा ॥ (३०।२)

सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मया । (३१।१)

इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ (३१।२)

यथा क्षेत्रं मृदूभूतम् अद्भिर् आप्लावितं तथा । (३२।१)

जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत् पुनर्भवम् ॥ (३२।२)

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वा । (३३।१)

प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वम् अबीजत्वान्न जायते ॥ (३३।२)

तद्वद् भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा । (३४।१)

ज्ञानं कृतम् अबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ (३४।२)

नाभिषजति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे । (३५।१)

नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद् रागदोषयोः ॥ (३५।२)

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् । (३६।१)

सव्यं वास्या च यस् तक्षेत् समावेतावुभौ मम ॥ (३६।२)

सुखी सो ऽहम् अवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । (३७।१)

मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टो ऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ (३७।२)

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर् महर्षिभिः । (३८।१)

ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ (३८।२)

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः । (३९।१)

कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ (३९।२)

प्रहायोभयम् अप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम् । (४०।१)

तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ (४०।२)

यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे । (४१।१)

माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ (४१।२)

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् । (४२।१)

छत्रादिषु कथं न स्यात् तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ (४२।२)

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित् । (४३।१)

तत् तद् आलम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे ॥ (४३।२)

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम् । (४४।१)

उत्सृजन् परिगृह्णंश्च सो ऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ (४४।२)

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि । (४५।१)

राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ (४५।२)

अथ सत्याधिपत्ये ऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् । (४६।१)

मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ (४६।२)

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुः । (४७।१)

लिङ्गान्यत्यर्थम् एतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ (४७।२)

यदि सत्यपि लिङ्गे ऽस्मिञ् ज्ञानम् एवात्र कारणम् । (४८।१)

निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ (४८।२)

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः । (४९।१)

किं तद् एवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ (४९।२)

आकिंचन्ये न मोक्षो ऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम् । (५०।१)

कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर् ज्ञानेन मुच्यते ॥ (५०।२)

तस्माद् धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे । (५१।१)

बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ (५१।२)

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः । (५२।१)

मोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ (५२।२)

सो ऽहम् एवंगतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि । (५३।१)

अयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ (५३।२)

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुर् अग्र्यं तथा वयः । (५४।१)

तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ (५४।२)

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् । (५५।१)

मुक्तो ऽयं स्यान्न वेत्यस्माद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ (५५।२)

न च कामसमायुक्ते मुक्ते ऽप्यस्ति त्रिदण्डकम् । (५६।१)

न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ (५६।२)

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः । (५७।१)

आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ (५७।२)

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथा । (५८।१)

कस्य वा संनिसर्गात् त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ (५८।२)

वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्यहम् । (५९।१)

नावयोर् एकयोगो ऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ (५९।२)

वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्वहम् आश्रमे । (६०।१)

अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयो ऽऽश्रमसंकरः ॥ (६०।२)

सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् । (६१।१)

सगोत्रम् आविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ (६१।२)

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितो ऽप्यथ वा क्वचित् । (६२।१)

अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ (६२।२)

सा त्वम् एतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि । (६३।१)

अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ (६३।२)

अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केनचित् । (६४।१)

यदि किंचिच्छ्रुतं ते ऽस्ति सर्वं कृतम् अनर्थकम् ॥ (६४।२)

इदम् अन्यत् तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम् । (६५।१)

दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम् ॥ (६५।२)

न मय्येवाभिसंधिस्ते जयैषिण्या जये कृतः । (६६।१)

येयं मत्परिषत् कृत्स्ना जेतुम् इच्छसि ताम् अपि ॥ (६६।२)

तथा ह्येवं पुनश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि । (६७।१)

मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च ॥ (६७।२)

सा स्वेनामर्षजेन त्वम् ऋद्धिमोहेन मोहिता । (६८।१)

भूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतम् इवैकधा ॥ (६८।२)

इच्छतोर् हि द्वयोर् लाभः स्त्रीपुंसोर् अमृतोपमः । (६९।१)

अलाभश्चाप्यरक्तस्य सो ऽत्र दोषो विषोपमः ॥ (६९।२)

मा स्प्राक्षीः सधु जानीष्व स्वशास्त्रम् अनुपालय । (७०।१)

कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम । (७०।२)

एतत् सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम् ॥ (७०।३)

सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः । (७१।१)

तत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम् ॥ (७१।२)

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन । (७२।१)

न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर् ह्येते मृषागताः ॥ (७२।२)

राज्ञां हि बलम् ऐश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् । (७३।१)

रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलम् अनुत्तमम् ॥ (७३।२)

अत एतैर् बलैर् एते बलिनः स्वार्थम् इच्छता । (७४।१)

आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ (७४।२)

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिम् आत्मनः । (७५।१)

कृत्यम् आगमने चैव वक्तुम् अर्हसि तत्त्वतः ॥ (७५।२)

इत्येतैर् असुखैर् वाक्यैर् अयुक्तैर् असमञ्जसैः । (७६।१)

प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ (७६।२)

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना । (७७।१)

ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ (७७।२)

नवभिर् नवभिश्चैव दोषैर् वाग्बुद्धिदूषणैः । (७८।१)

अपेतम् उपपन्नार्थम् अष्टादशगुणान्वितम् ॥ (७८।२)

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः । (७९।१)

पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यम् इत्युच्यते नृप ॥ (७९।२)

एषाम् एकैकशो ऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम् । (८०।१)

शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः ॥ (८०।२)

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते । (८१।१)

तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत् सौक्ष्म्यम् इति वर्तते ॥ (८१।२)

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः । (८२।१)

कंचिद् अर्थम् अभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम् ॥ (८२।२)

इदं पूर्वम् इदं पश्चाद् वक्तव्यं यद् विवक्षितम् । (८३।१)

क्रमयोगं तम् अप्याहुर् वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ (८३।२)

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः । (८४।१)

इदं तद् इति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ (८४।२)

इच्छाद्वेषभवैर् दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते । (८५।१)

तत्र या नृपते वृत्तिस्तत् प्रयोजनम् इष्यते ॥ (८५।२)

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप । (८६।१)

एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ (८६।२)

उपेतार्थम् अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम् । (८७।१)

नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव ॥ (८७।२)

न गुर्वक्षरसम्बद्धं पराङ्मुखमुखं न च । (८८।१)

नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ (८८।२)

न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च । (८९।१)

न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम् अहेतुकम् ॥ (८९।२)

कामात् क्रोधाद् भयाल् लोभाद् दैन्याद् आनार्यकात् तथा । (९०।१)

ह्रीतो ऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ (९०।२)

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप । (९१।१)

समम् एति विवक्षायां तदा सो ऽर्थः प्रकाशते ॥ (९१।२)

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारम् अवमन्यते । (९२।१)

स्वार्थम् आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति ॥ (९२।२)

अथ यः स्वार्थम् उत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः । (९३।१)

विशङ्का जायते तस्मिन् वाक्यं तद् अपि दोषवत् ॥ (९३।२)

यस्तु वक्ता द्वयोर् अर्थम् अविरुद्धं प्रभाषते । (९४।१)

श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ (९४।२)

तद् अर्थवद् इदं वाक्यम् उपेतं वाक्यसंपदा । (९५।१)

अविक्षिप्तमना राजन्न् एकाग्रः श्रोतुम् अर्हसि ॥ (९५।२)

कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहम् अभिचोदिता । (९६।१)

तत्रोत्तरम् इदं वाक्यं राजन्न् एकमनाः शृणु ॥ (९६।२)

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दुभिः । (९७।१)

सुश्लिष्टानि तथा राजन् प्राणिनाम् इह संभवः ॥ (९७।२)

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च । (९८।१)

पृथग् आत्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत् ॥ (९८।२)

न चैषां चोदना काचिद् अस्तीत्येष विनिश्चयः । (९९।१)

एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ॥ (९९।२)

न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते । (१००।१)

तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् । (१००।२)

संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः ॥ (१००।३)

बाह्यान् अन्यान् अपेक्षन्ते गुणांस्तान् अपि मे शृणु । (१०१।१)

रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः । (१०१।२)

यथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ॥ (१०१।३)

ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन् मनो नामापरो गुणः । (१०२।१)

विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ॥ (१०२।२)

द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर् नाम गुणः स्मृतः । (१०३।१)

येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ (१०३।२)

अथ द्वादशके तस्मिन् सत्त्वं नामापरो गुणः । (१०४।१)

महासत्त्वो ऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर् येनानुमीयते ॥ (१०४।२)

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशः । (१०५।१)

ममायम् इति येनायं मन्यते न च मन्यते ॥ (१०५।२)

अथ पञ्चदशो राजन् गुणस्तत्रापरः स्मृतः । (१०६।१)

पृथक् कलासमूहस्य सामग्र्यं तद् इहोच्यते ॥ (१०६।२)

गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इति षोडशः । (१०७।१)

आकृतिर् व्यक्तिर् इत्येतौ गुणौ यस्मिन् समाश्रितौ ॥ (१०७।२)

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये । (१०८।१)

इति चैकोनविंशो ऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः ॥ (१०८।२)

ऊर्ध्वम् एकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणः । (१०९।१)

इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ (१०९।२)

विंशकश्चैष संघातो महाभूतानि पञ्च च । (११०।१)

सदसद्भावयोगौ च गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ (११०।२)

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः । (१११।१)

विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ (१११।२)

एकविंशश्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः । (११२।१)

समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरम् इति स्मृतम् ॥ (११२।२)

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिद् इच्छति । (११३।१)

व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ (११३।२)

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीम् अथ चतुष्टयीम् । (११४।१)

प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ (११४।२)

सेयं प्रकृतिर् अव्यक्ता कलाभिर् व्यक्ततां गता । (११५।१)

अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिणः ॥ (११५।२)

बिन्दुन्यासादयो ऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः । (११६।१)

यासाम् एव निपातेन कललं नाम जायते ॥ (११६।२)

कललाद् अर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्यर्बुदोद्भवा । (११७।१)

पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर् नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ (११७।२)

सम्पूर्णे नवमे मासे जन्तोर् जातस्य मैथिल । (११८।१)

जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान् वेति लिङ्गतः ॥ (११८।२)

जातमात्रं तु तद् रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि । (११९।१)

कौमाररूपम् आपन्नं रूपतो नोपलभ्यते ॥ (११९।२)

कौमाराद् यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात् । (१२०।१)

अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ (१२०।२)

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे । (१२१।१)

वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात् तु न विभाव्यते ॥ (१२१।२)

न चैषाम् अप्ययो राजंल्लक्ष्यते प्रभवो न च । (१२२।१)

अवस्थायाम् अवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ (१२२।२)

तस्याप्येवम्प्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः । (१२३।१)

अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ (१२३।२)

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः । (१२४।१)

संबन्धः को ऽस्ति भूतानां स्वैर् अप्यवयवैर् इह ॥ (१२४।२)

यथादित्यान्मणेश्चैव वीरुद्भ्यश्चैव पावकः । (१२५।१)

भवत्येवं समुदयात् कलानाम् अपि जन्तवः ॥ (१२५।२)

आत्मन्येवात्मनात्मानं यथा त्वम् अनुपश्यसि । (१२६।१)

एवम् एवात्मनात्मानम् अन्यस्मिन् किं न पश्यसि । (१२६।२)

यद्यात्मनि परस्मिंश्च समताम् अध्यवस्यसि ॥ (१२६।३)

अथ मां कासि कस्येति किमर्थम् अनुपृच्छसि । (१२७।१)

इदं मे स्याद् इदं नेति द्वंद्वैर् मुक्तस्य मैथिल । (१२७।२)

कासि कस्य कुतो वेति वचने किं प्रयोजनम् ॥ (१२७।३)

रिपौ मित्रे ऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे । (१२८।१)

कृतवान् यो महीपाल किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ (१२८।२)

त्रिवर्गे सप्तधा व्यक्तं यो न वेदेह कर्मसु । (१२९।१)

सङ्गवान् यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ (१२९।२)

प्रिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्यपि । (१३०।१)

यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ (१३०।२)

तदमुक्तस्य ते मोक्षे यो ऽभिमानो भवेन्नृप । (१३१।१)

सुहृद्भिः स निवार्यस्ते विचित्तस्येव भेषजैः ॥ (१३१।२)

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम । (१३२।१)

आत्मनात्मनि संपश्येत् किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ (१३२।२)

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षम् आश्रित्य कानिचित् । (१३३।१)

चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ (१३३।२)

य इमां पृथिवीं कृत्स्नाम् एकच्छत्रां प्रशास्ति ह । (१३४।१)

एकम् एव स वै राजा पुरम् अध्यावसत्युत ॥ (१३४।२)

तत्पुरे चैकम् एवास्य गृहं यद् अधितिष्ठति । (१३५।१)

गृहे शयनम् अप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ (१३५।२)

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्री पूर्वम् अधितिष्ठति । (१३६।१)

तद् अनेन प्रसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते ॥ (१३६।२)

एवम् एवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च । (१३७।१)

गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ प्रति ॥ (१३७।२)

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सो ऽपि प्रसज्जते । (१३८।१)

संधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ (१३८।२)

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यम् अस्यास्वतन्त्रता । (१३९।१)

मन्त्रे चामात्यसमितौ कुत एव स्वतन्त्रता ॥ (१३९।२)

यदा त्वाज्ञापयत्यन्यांस्तदास्योक्ता स्वतन्त्रता । (१४०।१)

अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन् गुणे स्थितः ॥ (१४०।२)

स्वप्तुकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर् जनैः । (१४१।१)

शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यते ऽवशः ॥ (१४१।२)

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यग्नीन् यजेति च । (१४२।१)

वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ (१४२।२)

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः । (१४३।१)

न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात् ॥ (१४३।२)

दाने कोशक्षयो ह्यस्य वैरं चाप्यप्रयच्छतः । (१४४।१)

क्षणेनास्योपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ (१४४।२)

प्राज्ञाञ् शूरांस्तथैवाढ्यान् एकस्थाने ऽपि शङ्कते । (१४५।१)

भयम् अप्यभये राज्ञो यैश्च नित्यम् उपास्यते ॥ (१४५।२)

यदा चैते प्रदुष्यन्ति राजन् ये कीर्तिता मया । (१४६।१)

तदैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ (१४६।२)

सर्वः स्वे स्वे गृहे राजा सर्वः स्वे स्वे गृहे गृही । (१४७।१)

निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ (१४७।२)

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयः । (१४८।१)

परैः साधारणा ह्येते तैस्तैर् एवास्य हेतुभिः ॥ (१४८।२)

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः । (१४९।१)

लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ (१४९।२)

अमुक्तो मानसैर् दुःखैर् इच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः । (१५०।१)

शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ (१५०।२)

द्वंद्वैस्तैस्तैर् उपहतः सर्वतः परिशङ्कितः । (१५१।१)

बहुप्रत्यर्थिकं राज्यम् उपास्ते गणयन्निशाः ॥ (१५१।२)

तद् अल्पसुखम् अत्यर्थं बहुदुःखम् असारवत् । (१५२।१)

को राज्यम् अभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ॥ (१५२।२)

ममेदम् इति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे । (१५३।१)

बलं कोशम् अमात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ॥ (१५३।२)

मित्रामात्यं पुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः । (१५४।१)

सप्ताङ्गश्चक्रसंघातो राज्यम् इत्युच्यते नृप ॥ (१५४।२)

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः । (१५५।१)

अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतो ऽधिकः ॥ (१५५।२)

तेषु तेषु हि कालेषु तत् तद् अङ्गं विशिष्यते । (१५६।१)

येन यत् सिध्यते कार्यं तत् प्राधान्याय कल्पते ॥ (१५६।२)

सप्ताङ्गश् चापि संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम । (१५७।१)

सम्भूय दशवर्गो ऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ (१५७।२)

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मरतो भवेत् । (१५८।१)

स तुष्येद् दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ (१५८।२)

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यम् अराजकम् । (१५९।१)

राज्ये ऽसति कुतो धर्मो धर्मे ऽसति कुतः परम् ॥ (१५९।२)

यो ऽप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः । (१६०।१)

पृथिवी दक्षिणा यस्य सो ऽश्वमेधो न विद्यते ॥ (१६०।२)

साहम् एतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल । (१६१।१)

समर्था शतशो वक्तुम् अथ वापि सहस्रशः ॥ (१६१।२)

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे । (१६२।१)

न माम् एवंविधां मुक्ताम् ईदृशं वक्तुम् अर्हसि ॥ (१६२।२)

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः । (१६३।१)

सोपायः सोपनिषदः सोपासङ्गः सनिश्चयः ॥ (१६३।२)

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशान् आक्रम्य तिष्ठतः । (१६४।१)

छत्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर् नृप ॥ (१६४।२)

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मिथ्या वापि श्रुतं श्रुतम् । (१६५।१)

अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतम् अन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ (१६५।२)

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसि । (१६६।१)

अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो मया ॥ (१६६।२)

सत्त्वेनानुप्रवेशो हि यो ऽयं त्वयि कृतो मया । (१६७।१)

किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तो ऽसि सर्वतः ॥ (१६७।२)

नियमो ह्येष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता । (१६८।१)

शून्यम् आवासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ (१६८।२)

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ । (१६९।१)

न गात्रावयवैर् अन्यैः स्पृशामि त्वा नराधिप ॥ (१६९।२)

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना । (१७०।१)

नैतत् सदसि वक्तव्यं सद् वासद् वा मिथः कृतम् ॥ (१७०।२)

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः । (१७१।१)

त्वं चाथ गुरुर् अप्येषाम् एवम् अन्योन्यगौरवम् ॥ (१७१।२)

तद् एवम् अनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता । (१७२।१)

स्त्रीपुंसोः समवायो ऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ (१७२।२)

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् । (१७३।१)

तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत् त्वयि वत्स्यामि मैथिल ॥ (१७३।२)

यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन । (१७४।१)

ज्ञानं कृतम् अबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ (१७४।२)

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं नावाप्य दुर्विदम् । (१७५।१)

उभयोर् अन्तराले च वर्तसे मोक्षवातिकः ॥ (१७५।२)

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः । (१७६।१)

भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ (१७६।२)

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः । (१७७।१)

नान्यद् अन्यद् इति ज्ञात्वा नान्यद् अन्यत् प्रवर्तते ॥ (१७७।२)

पाणौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिकाः । (१७८।१)

आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम् ॥ (१७८।२)

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिकाः । (१७९।१)

स्वयम् एवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ (१७९।२)

पृथक्त्वाद् आश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च । (१८०।१)

परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ (१८०।२)

नास्मि वर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा । (१८१।१)

तव राजन् सवर्णास्मि शुद्धयोनिर् अविप्लुता ॥ (१८१।२)

प्रधानो नाम राजर्षिर् व्यक्तं ते श्रोत्रम् आगतः । (१८२।१)

कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ (१८२।२)

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्वारश्च पर्वतः । (१८३।१)

मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ (१८३।२)

साहं तस्मिन् कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे । (१८४।१)

विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ (१८४।२)

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी । (१८५।१)

न धर्मसंकरकरी स्वधर्मे ऽस्मि धृतव्रता ॥ (१८५।२)

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्यप्रवादिनी । (१८६।१)

नासमीक्ष्यागता चाहं त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ (१८६।२)

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाहं कुशलैषिणी । (१८७।१)

तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थम् इहागता ॥ (१८७।२)

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत् स्वपक्षपरपक्षयोः । (१८८।१)

मुक्तो न मुच्यते यश्च शान्तो यश्च न शाम्यति ॥ (१८८।२)

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुर् एकां निशां वसेत् । (१८९।१)

तथा हि त्वच्छरीरे ऽस्मिन्न् इमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ (१८९।२)

साहम् आसनदानेन वागातिथ्येन चार्चिता । (१९०।१)

सुप्ता सुशरणा प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ (१९०।२)

इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च । (१९१।१)

श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिद् अन्यद् अतः परम् ॥ (१९१।२)