MBh, 6, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
व्युष्टां निशां भारत भारतानाम् अनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा । (१।२)
vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānām anīkinīnāṃ pramukhe mahātmā |
ययौ सपत्नान् प्रति जातकोपो वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ॥ (१।३)
yayau sapatnān prati jātakopo vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ ||
तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ । (२।१)
taṃ droṇaduryodhanabāhlikāśca tathaiva durmarṣaṇacitrasenau |
जयद्रथश्चातिबलो बलौघैर् नृपास्तथान्ये ऽनुययुः समन्तात् ॥ (२।२)
jayadrathaścātibalo balaughair nṛpāstathānye 'nuyayuḥ samantāt ||
स तैर् महद्भिश्च महारथैश् च तेजस्विभिर् वीर्यवद्भिश्च राजन् । (३।१)
sa tair mahadbhiśca mahārathaiś ca tejasvibhir vīryavadbhiśca rājan |
रराज राजोत्तम राजमुख्यैर् वृतः स देवैर् इव वज्रपाणिः ॥ (३।२)
rarāja rājottama rājamukhyair vṛtaḥ sa devair iva vajrapāṇiḥ ||
तस्मिन्न् अनीकप्रमुखे विषक्ता दोधूयमानाश्च महापताकाः । (४।१)
tasminn anīkapramukhe viṣaktā dodhūyamānāśca mahāpatākāḥ |
सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा महागजस्कन्धगता विरेजुः ॥ (४।२)
suraktapītāsitapāṇḍurābhā mahāgajaskandhagatā virejuḥ ||
सा वाहिनी शांतनवेन राज्ञा महारथैर् वारणवाजिभिश्च । (५।१)
sā vāhinī śāṃtanavena rājñā mahārathair vāraṇavājibhiśca |
बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा जलागमे द्यौर् इव जातमेघा ॥ (५।२)
babhau savidyutstanayitnukalpā jalāgame dyaur iva jātameghā ||
ततो रणायाभिमुखी प्रयाता प्रत्यर्जुनं शांतनवाभिगुप्ता । (६।१)
tato raṇāyābhimukhī prayātā pratyarjunaṃ śāṃtanavābhiguptā |
सेना महोग्रा सहसा कुरूणां वेगो यथा भीम इवापगायाः ॥ (६।२)
senā mahogrā sahasā kurūṇāṃ vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ ||
तं व्यालनानाविधगूढसारं गजाश्वपादातरथौघपक्षम् । (७।१)
taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ gajāśvapādātarathaughapakṣam |
व्यूहं महामेघसमं महात्मा ददर्श दूरात् कपिराजकेतुः ॥ (७।२)
vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā dadarśa dūrāt kapirājaketuḥ ||
स निर्ययौ केतुमता रथेन नरर्षभः श्वेतहयेन वीरः । (८।१)
sa niryayau ketumatā rathena nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ |
वरूथिना सैन्यमुखे महात्मा वधे धृतः सर्वसपत्नयूनाम् ॥ (८।२)
varūthinā sainyamukhe mahātmā vadhe dhṛtaḥ sarvasapatnayūnām ||
सूपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं यत्तं यदूनाम् ऋषभेण संख्ये । (९।१)
sūpaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ yattaṃ yadūnām ṛṣabheṇa saṃkhye |
कपिध्वजं प्रेक्ष्य विषेदुर् आजौ सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ॥ (९।२)
kapidhvajaṃ prekṣya viṣedur ājau sahaiva putraistava kauraveyāḥ ||
प्रकर्षता गुप्तम् उदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन । (१०।१)
prakarṣatā guptam udāyudhena kirīṭinā lokamahārathena |
तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीयाश् चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ॥ (१०।२)
taṃ vyūharājaṃ dadṛśustvadīyāś catuścaturvyālasahasrakīrṇam ||
यथा हि पूर्वे ऽहनि धर्मराज्ञा व्यूहः कृतः कौरवनन्दनेन । (११।१)
yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā vyūhaḥ kṛtaḥ kauravanandanena |
तथा तथोद्देशम् उपेत्य तस्थुः पाञ्चालमुख्यैः सह चेदिमुख्याः ॥ (११।२)
tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ ||
ततो महावेगसमाहतानि भेरीसहस्राणि विनेदुर् आजौ । (१२।१)
tato mahāvegasamāhatāni bherīsahasrāṇi vinedur ājau |
शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः ॥ (१२।२)
śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśca sarveṣvanīkeṣu sasiṃhanādāḥ ||
ततः सबाणानि महास्वनानि विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः । (१३।१)
tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ |
क्षणेन भेरीपणवप्रणादान् अन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनाश्च ॥ (१३।२)
kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādān antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāśca ||
तच्छङ्खशब्दावृतम् अन्तरिक्षम् उद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् । (१४।१)
tacchaṅkhaśabdāvṛtam antarikṣam uddhūtabhaumadrutareṇujālam |
महावितानावततप्रकाशम् आलोक्य वीराः सहसाभिपेतुः ॥ (१४।२)
mahāvitānāvatataprakāśam ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ ||
रथी रथेनाभिहतः ससूतः पपात साश्वः सरथः सकेतुः । (१५।१)
rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ |
गजो गजेनाभिहतः पपात पदातिना चाभिहतः पदातिः ॥ (१५।२)
gajo gajenābhihataḥ papāta padātinā cābhihataḥ padātiḥ ||
आवर्तमानान्यभिवर्तमानैर् बाणैः क्षतान्यद्भुतदर्शनानि । (१६।१)
āvartamānānyabhivartamānair bāṇaiḥ kṣatānyadbhutadarśanāni |
प्रासैश्च खड्गैश्च समाहतानि सदश्ववृन्दानि सदश्ववृन्दैः ॥ (१६।२)
prāsaiśca khaḍgaiśca samāhatāni sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ ||
सुवर्णतारागणभूषितानि शरावराणि प्रहितानि वीरैः । (१७।१)
suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ |
विदार्यमाणानि परश्वधैश्च प्रासैश्च खड्गैश्च निपेतुर् उर्व्याम् ॥ (१७।२)
vidāryamāṇāni paraśvadhaiśca prāsaiśca khaḍgaiśca nipetur urvyām ||
गजैर् विषाणैर् वरहस्तरुग्णाः केचित् ससूता रथिनः प्रपेतुः । (१८।१)
gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ kecit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ |
गजर्षभाश्चापि रथर्षभेण निपेतिरे बाणहताः पृथिव्याम् ॥ (१८।२)
gajarṣabhāścāpi ratharṣabheṇa nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām ||
गजौघवेगोद्धतसादितानां श्रुत्वा निषेदुर् वसुधां मनुष्याः । (१९।१)
gajaughavegoddhatasāditānāṃ śrutvā niṣedur vasudhāṃ manuṣyāḥ |
आर्तस्वरं सादिपदातियूनां विषाणगात्रावरताडितानाम् ॥ (१९।२)
ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ viṣāṇagātrāvaratāḍitānām ||
संभ्रान्तनागाश्वरथे प्रसूते महाभये सादिपदातियूनाम् । (२०।१)
saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte mahābhaye sādipadātiyūnām |
महारथैः संपरिवार्यमाणं ददर्श भीष्मः कपिराजकेतुम् ॥ (२०।२)
mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum ||
तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः सदश्ववेगोद्धतवीर्ययातः । (२१।१)
taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ |
महास्त्रबाणाशनिदीप्तमार्गं किरीटिनं शांतनवो ऽभ्यधावत् ॥ (२१।२)
mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṃ kirīṭinaṃ śāṃtanavo 'bhyadhāvat ||
तथैव शक्रप्रतिमानकल्पम् इन्द्रात्मजं द्रोणमुखाभिसस्रुः । (२२।१)
tathaiva śakrapratimānakalpam indrātmajaṃ droṇamukhābhisasruḥ |
कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन् ॥ (२२।२)
kṛpaśca śalyaśca viviṃśatiśca duryodhanaḥ saumadattiśca rājan ||
ततो रथानीकमुखाद् उपेत्य सर्वास्त्रवित् काञ्चनचित्रवर्मा । (२३।१)
tato rathānīkamukhād upetya sarvāstravit kāñcanacitravarmā |
जवेन शूरो ऽभिससार सर्वांस् तथार्जुनस्यात्र सुतो ऽभिमन्युः ॥ (२३।२)
javena śūro 'bhisasāra sarvāṃs tathārjunasyātra suto 'bhimanyuḥ ||
तेषां महास्त्राणि महारथानाम् असक्तकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः । (२४।१)
teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānām asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ |
बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली सदोगतः सन् भगवान् इवाग्निः ॥ (२४।२)
babhau mahāmantrahutārcimālī sadogataḥ san bhagavān ivāgniḥ ||
ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां कृत्वा नदीं वैशसने रिपूणाम् । (२५।१)
tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām |
जगाम सौभद्रम् अतीत्य भीष्मो महारथं पार्थम् अदीनसत्त्वः ॥ (२५।२)
jagāma saubhadram atītya bhīṣmo mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ ||
ततः प्रहस्याद्भुतदर्शनेन गाण्डीवनिर्ह्रादमहास्वनेन । (२६।१)
tataḥ prahasyādbhutadarśanena gāṇḍīvanirhrādamahāsvanena |
विपाठजालेन महास्त्रजालं विनाशयामास किरीटमाली ॥ (२६।२)
vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ vināśayāmāsa kirīṭamālī ||
तम् उत्तमं सर्वधनुर्धराणाम् असक्तकर्मा कपिराजकेतुः । (२७।१)
tam uttamaṃ sarvadhanurdharāṇām asaktakarmā kapirājaketuḥ |
भीष्मं महात्माभिववर्ष तूर्णं शरौघजालैर् विमलैश्च भल्लैः ॥ (२७।२)
bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ śaraughajālair vimalaiśca bhallaiḥ ||
एवंविधं कार्मुकभीमनादम् अदीनवत् सत्पुरुषोत्तमाभ्याम् । (२८।१)
evaṃvidhaṃ kārmukabhīmanādam adīnavat satpuruṣottamābhyām |
ददर्श लोकः कुरुसृञ्जयाश्च तद् द्वैरथं भीष्मधनंजयाभ्याम् ॥ (२८।२)
dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāśca tad dvairathaṃ bhīṣmadhanaṃjayābhyām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.